सवारी दुर्घटना र सजाय सम्बन्धी व्यवस्थाहरू

नेपालमा सवारी दुर्घटना सम्बन्धी मामिलाहरू मुख्य रूपमा सवारी तथा यातायात व्यवस्था ऐन, २०४९ को दफा १६१ देखि १६७ सम्मको व्यवस्था र मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ बमोजिम सञ्चालन हुने गर्दछन्। दुर्घटनाको प्रकृति, चालकको नियत र लापरवाहीको गम्भीरता हेरी कानुनले सजाय तय गरेको छ।

सवारी दुर्घटना सम्बन्धी प्रमुख कानुनी व्यवस्थाहरू निम्नानुसार छन्:

१. सवारी दुर्घटना र सजाय सम्बन्धी व्यवस्थाहरू

• ज्यान मार्ने मनसाय राखी दुर्घटना गराएमा (दफा १६१ (१)): कसैले ज्यान मार्ने नियत राखी सवारी चलाएर दुर्घटना गराई मानिसको मृत्यु गराएमा त्यसलाई ज्यान मारेको (कर्तव्य ज्यान) सरह मानी जन्मकैद (२० वर्ष कैद) को सजाय हुन्छ।
• लापरवाहीपूर्वक सवारी चलाई मृत्यु गराएमा (दफा १६१ (२)): ज्यान मार्ने मनसाय नभए पनि लापरवाही गरी (जस्तै: तीव्र गति, ट्राफिक नियमको गम्भीर उल्लंघन, मापसे) सवारी चलाई दुर्घटना हुँदा कसैको मृत्यु भएमा चालकलाई ३ वर्षदेखि १० वर्षसम्म कैद र ३० हजारदेखि १ लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना हुन्छ।
• संयोगवश वा भवितव्य दुर्घटना भई मृत्यु भएमा (दफा १६१ (३)): चालकले नियन्त्रणमा राख्दा राख्दै पनि अचानक वा काबु बाहिरको परिस्थितिका कारण दुर्घटना भई कसैको मृत्यु भएमा १ वर्षसम्म कैद वा २ हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुन सक्छ।
• लाइसेन्स बिना सवारी चलाई मृत्यु गराएमा: सवारी चालक अनुमतिपत्र (लाइसेन्स) नभएको व्यक्तिले सवारी चलाई दुर्घटना गराउँदा कसैको मृत्यु भएमा, माथिका सजायहरूमा थप ३ वर्षसम्म कैद सजाय थपिने व्यवस्था छ।
• अंगभंग वा घाइते बनाएमा (दफा १६२): लापरवाहीपूर्वक सवारी चलाई दुर्घटना गराउँदा कसैको अंगभंग भएमा वा घाइते बनाएमा कसुरको गम्भीरता हेरी कैद र जरिवानाको व्यवस्था छ।

२. बीमा, उपचार र क्षतिपूर्ति सम्बन्धी व्यवस्था

• अनिवार्य बीमा: नेपालमा गुड्ने प्रत्येक सवारी साधनको तेस्रो पक्ष बीमा (Third Party Insurance) र सार्वजनिक सवारीको हकमा यात्रु बीमा अनिवार्य गरिएको छ।
• तत्काल उपचार: दुर्घटना भएमा घाइतेको तत्काल उद्धार गरी नजिकको अस्पतालमा उपचार गराउनु सवारी चालक, धनी वा व्यवस्थापकको कानुनी कर्तव्य हो। उपचार खर्चको दायित्व बीमा कम्पनी र सवारी धनीको हुन्छ।
• क्षतिपूर्ति: दुर्घटनामा मृत्यु भएका व्यक्तिका हकवाला वा घाइते व्यक्तिलाई उपचार खर्च र कानुन बमोजिम तोकिएको क्षतिपूर्ति रकम दिलाउने व्यवस्था छ।

३. दुर्घटना पछिको कानुनी प्रक्रिया

• प्रहरीलाई सूचना: दुर्घटना हुनासाथ नजिकको प्रहरी कार्यालय वा ट्राफिक प्रहरी (१०३) मा तुरुन्त सूचना दिनुपर्छ।
• घटनास्थल मुचुल्का: प्रहरीले घटनास्थलको वस्तुस्थिति, सवारीको अवस्था र सडकको अवस्था विवरण खुल्ने गरी मुचुल्का तयार पार्छ।
• अनुसन्धान र मुद्दा: दुर्घटना गराउने चालकलाई प्रहरीले नियन्त्रणमा लिई अनुसन्धान गर्छ र सरकारी वकिल मार्फत सम्बन्धित जिल्ला अदालतमा मुद्दा दायर गरिन्छ।