बुद्ध जयन्ती:
विश्व शान्तिको ज्योति बुद्ध जयन्तीलाई 'बैशाख पूर्णिमा' वा 'बुद्ध पूर्णिमा' पनि भनिन्छ। यो दिन विश्वभरका बौद्ध धर्मालम्बी र शान्तिप्रेमीहरूका लागि सबैभन्दा पवित्र दिन हो। भगवान गौतम बुद्धको जीवनका तीन प्रमुख घटनाहरू—जन्म, ज्ञान प्राप्ति (सम्बोध), र महापरिनिर्वाण (मृत्यु)—यसै तिथिमा परेकाले यस दिनको महत्त्व अगाध छ।
१. बुद्धको संक्षिप्त जीवनी र त्याग
इसापूर्व ५६३ मा कपिलवस्तुको लुम्बिनी उद्यानमा सिद्धार्थ गौतमको रूपमा बुद्धको जन्म भएको थियो। राजा शुद्धोधन र रानी मायादेवीका पुत्र सिद्धार्थले २९ वर्षको उमेरमा संसारको दुःख (रोग, बुढ्यौली, र मृत्यु) देखेपछि त्यसको कारण खोज्न राजसी सुखत्याग गरे। लामो समयको कठोर तपस्यापछि ३५ वर्षको उमेरमा भारतको गयामा एउटा पिपलको रूखमुनि उनले 'बोधि' अर्थात् सर्वोच्च ज्ञान प्राप्त गरे।
२. बुद्धका शिक्षाहरू: आजको आवश्यकता
बुद्धले संसारलाई 'चार आर्य सत्य' र 'अष्टांगिक मार्ग' को शिक्षा दिए। उनले तृष्णा (लोभ) नै दुःखको कारण हो र यसलाई मध्यम मार्ग अपनाएर त्याग्न सकिन्छ भन्ने कुरा सिकाए। "अहिंसा परमो धर्म" (अहिंसा नै सबैभन्दा ठूलो धर्म हो) बुद्धको मुख्य सन्देश हो। आजको अशान्त विश्वमा बुद्धका करुणा, मैत्री, र शान्तिका शिक्षाहरू झन् बढी सान्दर्भिक भएका छन्।
३. कसरी मनाइन्छ ?
यस दिन नेपालको लुम्बिनी, स्वयम्भू, बौद्धनाथ लगायत देशभरका गुम्बा र विहारहरूमा विशेष पूजाआजा गरिन्छ। मानिसहरू दीप प्रज्वलन गर्छन्, ध्यान बस्छन् र पञ्चशीलको पालना गर्ने संकल्प गर्छन्। 'बुद्धं शरणं गच्छामि' को गुञ्जनले वातावरण शान्तमय बन्दछ।
उभौली पर्व:
किरात समुदायको प्रकृति पूजा
बुद्ध जयन्तीकै दिन नेपालका भूमिपुत्र मानिने किरात समुदाय (राई, लिम्बु, सुनुवार, र याख्खा) ले आफ्नो महान् पर्व 'उभौली' हर्षोल्लासका साथ मनाउँछन्। किरात धर्म र संस्कृति पूर्ण रूपमा प्रकृतिमा आधारित छ, र उभौली यसकै एउटा जीवन्त उदाहरण हो।
१. उभौलीको अर्थ र महत्त्व
किरात भाषामा 'उभौली' को अर्थ 'उभो लाग्नु' वा माथितिर जानु हो। गर्मी महिना सुरु भएसँगै पशुपन्छी र माछामासुहरू गर्मी छल्न लेकतिर (माथितिर) बसाइँ सर्ने समयलाई उभौली भनिन्छ। यो खेतीपाती लगाउने समय पनि हो। कृषकहरूले अन्नबाली राम्रो होस्, अनिकाल नलागोस्, र प्रकृतिले साथ दिऊन् भनी भूमिको पूजा गर्छन्।
२. साकेला/साकेनवा नृत्य
उभौलीको मुख्य आकर्षण 'साकेला' वा 'साकेनवा' नाच हो। हातमा झ्याम्टा, ढोल र सेउली लिएर परम्परागत भेषभूषामा सजिएका किरातहरू गोलो घेरा बनाएर नाच्छन्। यस नाचमा चराचुरुङ्गीको नक्कल, खेतीपाती गरेको अभिनय, र पुर्खाहरूको सम्मान झल्किन्छ। उनीहरू 'साकेन्वा' (प्रकृति/भूमि) को आराधना गर्दै सबैको कल्याणको कामना गर्छन्।
बुद्ध जयन्ती र उभौलीबीचको रोचक सम्बन्ध
यद्यपि यी दुई पर्व फरक-फरक दर्शनमा आधारित देखिए पनि यिनका बीचमा केही सुन्दर समानताहरू छन्:
प्रकृतिसँगको सामीप्य:
बुद्धले रुखमुनि ज्ञान पाए र रुखमुनि नै महापरिनिर्वाण प्राप्त गरे। उता किरात समुदायले रुख, ढुङ्गा र माटोलाई नै देउता मानेर पूजा गर्छन्। दुवैले प्रकृति संरक्षणको कुरा गर्छन्।
अहिंसा र सद्भाव:
बुद्धले प्राणी हिंसाको विरोध गरे। उभौलीमा पनि जगतका सबै प्राणीको रक्षा र सहअस्तित्वको कामना गरिन्छ।
नेपाली एकताको प्रतीक:
नेपालमा बुद्ध जयन्ती र उभौली एकै दिन पर्नुले यहाँको धार्मिक सहिष्णुता र जातीय एकतालाई बलियो बनाएको छ। बौद्ध र किरातहरू एक-अर्काको पर्वमा सहभागी भएर खुसी साटासाट गर्छन्।
वर्तमान सन्दर्भ र संरक्षण
आजको आधुनिकीकरण र प्रविधिको युगमा हाम्रा यी मौलिक परम्पराहरू संकटमा पर्न सक्छन्। युवा पुस्ताले बुद्धको शान्ति मार्ग र किरातहरूको प्रकृति पूजाको मर्मलाई बुझ्न जरुरी छ।
शान्तिको खाँचो:
संसारभर भइरहेका युद्ध र द्वन्द्वलाई कम गर्न बुद्धको अहिंसा र करुणाको सन्देशलाई विश्वव्यापी बनाउनु पर्छ।वातावरण संरक्षण: जलवायु परिवर्तनको यो समयमा उभौलीले दिने 'प्रकृति बचाउ' को सन्देश निकै महत्वपूर्ण छ। यदि हामीले धर्ती (भूमि) लाई बचाउन सकेनौँ भने मानव अस्तित्व नै खतरामा पर्नेछ।
निष्कर्ष
बुद्ध जयन्ती र उभौली केवल बिदा मनाउने दिन मात्र होइनन्। यी त हाम्रो इतिहास, संस्कार, र नेपाली हुनुको पहिचान हुन्। बुद्ध जयन्तीले मनलाई सफा र शान्त राख्न सिकाउँछ भने उभौलीले हामी उभिएको माटो र वरपरको वातावरणलाई माया गर्न सिकाउँछ।यी दुवै पर्वले हामीलाई जात, धर्म र भूगोलभन्दा माथि उठेर 'मानवता' र 'प्रकृति प्रेम' मा बाँधिन प्रेरित गर्छन्। यस पावन दिनमा हामी सबैले बुद्धको करुणा र किरातहरूको प्रकृति प्रेमलाई आत्मसात गर्दै समृद्ध र शान्त नेपाल निर्माणको बाटोमा लाग्ने संकल्प गर्नुपर्छ।
मिति २०८३ साल बैशाख १८ गते बुद्द पुर्णिमा