ताजा सामाग्री

सन्दर्भ लेख हरु

समाज

Thursday, September 21, 2017

झोला नेपाली फिल्म

वास्तविक सत्य घाटनालाई चित्रण गरि बनाउदा एकदमै मार्मिक छ र यो फिल्म हेर्दाखेरि आनन्द लिनु भन्दा भित्रैदेखि मनरुलाउछ अनि पुरानो इतिहासको पाठ सिकाई अजै समाजमा भयका कुर्रितिलाई निर्मुल पार्न टेवा पुर्याउछ धन्यवाद पुरा टिम तथा युटुबमा उपलब्ध गरिदिनु भयकोमा

Read more ...

Wednesday, September 20, 2017

अतृप्त सपना-'आधुनिकताको आडमा'-

आज पनि उसको फोन उठाउन कर लाग्यो । किन किन उसको आवाज सुन्न नपरे पनि हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ । अनी कहिलेकाही फेरी लाग्छ उस्को आवाज सुनिरहुँ अझ धेरै धेरै । किन दोधार हुन्छ मेरो मन त्यो त बुझ्न सक्दिन कहिले पनि !
ल्याङ्वेज सेन्टर गको थिए अंग्रेजी अलिकति सुधार ल्याउनुपर्‍यो अनी पछि टोफेल/आइएलटिएस् गर्नुपर्ला । आखिर मेरो सपना भन्नु नै बिदेशी भाषामा दख्खल बनाउनु अनी उतै अमेरिका, बेलायत, क्यानडा अथवा अस्ट्रेलिया मै बस्ने दामी केटा सँग घरजम गर्नु ।

मैले उसलाई कति भने म संग किन सम्बन्ध बढाउनुहुन्छ? तपाई र मेरो कुनै हैसियत नै मिल्दैन ।
उसलाई सिधा भन्दिएको थिएँ-'अरु त त्यस्तै हो, तपाईंको काठमाडौंमा घर त छैन' र पनि उस्ले मन दुखाएन । हुन त उसैको कमजोरी त हो नि आजको जमानामा आएर पनि म डिग्रीसम्म पढेकी एऊटी केटीको सपना के के हुन्छ भनेर नबुझ्ने ! अँझै भन्छ मलाई तिमी चाहिएको छैन चाहिने पनि होइन मलाई तिम्रो सिर्फ सम्झना अनी मित्रवत् व्यवहार भए पुग्छ । खोइ के भए पुग्ने रहेछ जान्न सक्दिन ।
सामान्य परिचय हो हाम्रो । प्रविधिको प्रयोग फेसबुकबाट सुरु भएको हाम्रो चिनजान बिस्तारै बाक्लिएको त पक्कै हो ।
किन बाक्लियो? म त्यो पनि खोतल्न सक्दिन र खोतल्न जरुरी पनि लागेन मलाई । उसलाई मबाट के लिनु छ त्यो उसैको कुरा होला । मैले त्यो भन्दा केही पनि सोचिन । लामै चिनजान् भन्नुपर्छ आजकालको कस्मेटिक मित्रता केही दिनको लागि मात्र न बन्दछ ।
त्यसमा पनि फेसबुक मित्रता केही घण्टा मै टुट्न पनि सक्छ, केही दिन रहन पनि सक्छ तर उसको र मेरो सम्बन्ध एक किसिमले भन्दा अनौठो नै मान्नुपर्छ । केही घण्टा, केही दिन, केही महिना भन्दा पनि माथि केही बर्षको ईतिहास बोकिसकेको हाम्रो यो चिनाजान वा मित्रतालाई म कुन अर्थमा राखुँ ! मैले प्रत्यक पल्टको भेटमा भनेकै हो-'अब मलाई नभेट्नुस् मलाई जरुरी लागेकै छैन !'
किन मलाई उसले आफु भन्दा धेरै माया गरेको अनुभुति दिलाउँछ भन्न सक्दिन । अझै उसका प्रत्येक शब्द मलाई नै मन हुडल्ने खालका हुन्छन । खोइ किन केको अनुभुती हुन्छ हुन्छ !
Read more ...

देश बिगारे नेता ले ..

लंका फेरिएर आज कतार भा' छ 
देश निली सक्न नेता लाइ हतार भा' छ 
पुर्बिया र पस्च्चिमे को के कुरा गरु खोइ 
धर्म संस्कृति र पहिचान लतार पतार भा' छ !!
Read more ...

Wednesday, September 6, 2017

लघुवित्त

लघुवित्त भनेको थोरै आय आर्जन गर्ने वा प्रचलित बैङ्कहरूसम्म प्रत्यक्ष पहुँच नभएका व्यक्तिहरूप्रति लक्षित वित्तीय सेवा हो। लघुवित्त सेवाको धारणा अनुसार न्यून आय भएका मानिसहरूको वित्तीय सेवासम्म पहुँच पुर्‍याउन सकियो भने यसले गरिबीबाट माथि उठ्न सहयोग पुर्‍याउँछ। लघुवित्त सेवाले सर्वसाधारणलाई गरिबीबाट माथि उठाउन सक्ने भए पनि यो आफैंमा गरिबी निवारणको साधन भने होइन। लघुवित्त अन्तर्गत निम्नलिखित वित्तीय सेवा समाविष्ट हुन्छन्ः
लघु-कर्जा
लघु-सापटी
लघु-वीमा
वचत
पैसा हस्तान्तरण
लघुवित्त भनेको गरिबहरूलाई कर्जा दिनु, वचत गरिदिनु र अन्य आधारभूत वित्त सेवा उपलब्ध गराउनु हो (http://cgap.org)। लघुवित्त गरिबप्रति लक्षित हुन्छ। गरिबहरूले अनौपचारिक किसिमले वचत गर्दछन् र प्राय: गरी घरेलु जनवार, सुन, गरगहना तथा पैसासँग सजिलै साट्न सकिने वस्तुहरूमा लगानी गर्दछन्। यस्तो अनौपचारिक वचत सधैं लाभदायक नहुन सक्छ किनभने उनीहरूले लगानी गरेका वस्तुहरूलाई आवश्यकता पर्ने बित्तिकै तत्काल नगदमा परिवर्तन सकिने सम्भावना कम हुन्छ भने सुन, गरगहना आदिको बजार मूल्य घटबढ भइरहने, घरपालुवा जनवारहरूलाई रोग लाग्न सक्ने वा आगलागी वा प्राकृतिक प्रकोपका कारण त्यस्ता वस्तुहरू नासिएर जाने सम्भावना भएकाले नोक्सानी बेहोर्नु पर्ने हुन्छ।
सन् १९५०-१९६० को दशकदेखि सहकारी संस्थाहरूले र सन् १९७०-१९८० को दसकसम्म साधारण बैङ्कहरूले लघुवित्त सेवा प्रदान गर्दै आएका छन्। सन् १९८० मा गरिब तथा महिलाहरूलाई वित्तीय तथा बैङ्किङ सेवाबारे जानकारी दिएर सहयोग गर्ने उद्देश्यले कतिपय परीक्षण परियोजना र अभियानहरू लागु गरिए। तर केही गरिब समूह यसबाट लाभान्वित भए पनि अन्तत: यी सेवाहरू प्रभावकारी हुन सकेनन्।
सन् १९९० को दशकभरि र २००० को दशकका पूर्वार्द्धमा गरिब तथा महिलाप्रति लक्षित वित्तीय सेवा सुदृढ गर्नका लागि सरकारले पाँचवटै विकास क्षेत्रमा गरिब तथा महिलाहरूलाई लघु-कर्जा सेवा उपलब्ध गराउने एक मात्र उद्देश्यले ग्रामीण ढाँचामा आधारित एक एकवटा क्षेत्रीय विकास बैङ्कको स्थापना गर्योल। अन्तत: यी क्षेत्रीय विकास बैङ्कहरूलाई निजीकरण गरेर 'घ' वर्गका वित्तीय संस्थाका रूपमा लाइसेन्स प्रदान गरी लघुवित्त विकास बैङ्कमा रूपान्तरित गरियो।
सन् २००० को दशकको पूर्वार्द्धपछि लगत्तै थुप्रै निजी लघुवित्त गैरसरकारी संस्थाहरू लघुवित्तसम्बन्धी कार्यक्रम लिएर अस्तित्वमा आए। ग्रामीण ढाँचा अन्तर्गत निर्धन उत्थान बैङ्क, Center for Self-help Development (CDF) जस्ता गैर सरकारी संस्थाहरूले सफलतापूर्वक लघुवित्त कार्यक्रम लागु गरे र ती पछि गएर लघुवित्त विकास बैङ्कका रूपमा रूपान्तरित भए। त्यसैगरी अरु लघुवित्त विकास बैङ्कहरू, छिमेक विकास बैङ्क लिमिटेड (CBB), Deprosc Bikas Bank (DBB) र Nerude Microfinance Development Bank Ltd. (NMDB) को स्थापना गरियो।
सन् २००० को दशकको पूर्वार्धमै थोक कर्जा प्रवाह गर्ने संस्थाहरूको पनि स्थापना गरिएको थियो। सन् १९९१ मा नेपाल राष्ट्र बैङ्कले गैरसरकारी संस्था तथा सहकारीहरूलाई आर्थिक सहयोग गर्नका लागि Rural Self-Reliance Fund (RSRF) को स्थापना गर्यो१। Rural Microfinance Development Center (RMDC) सरकारी-निजी साझेदारी कार्यक्रम अन्तर्गत सन् १९९८ मा स्थापना भएको एउटा त्यस्तै थोक लगानी गर्ने संस्था हो। यसमा नेपाल राष्ट्र बैङ्कको २६% सेयर रहेको छ भने बाँकी सेयर विभिन्न १३ वटा वाणिज्य बैङ्कहरूको रहेको छ। साना किसान सहकारी लिमिटेड लगानी गर्ने उद्देश्यले सन् २००१ मा साना किसान विकास बैङ्क लिमिटेडको स्थापना भएको हो। त्यसैगरी देशभरिका सहकारी संस्थाहरूलाई सहयोग गर्ने र आर्थिक लगानी गर्ने उद्देश्यले सन् २००३ मा National Cooperative Development Bank (NCDB) को स्थापना गरिएको थियो।देशको केन्द्रीय बैङ्कका रूपमा रहेको नेपाल राष्ट्र बैङ्कले लघुवित्त विकास बैङ्कहरू र Financial Intermediary NGOs (FINGOs) लाई नियन्त्रित गर्दछ भने साना किसान सहकारी लिमिटेड तथा वचत तथा ऋण सहकारी संस्थाहरू सहकारी ऐनद्वारा निर्देशित हुन्छन्।
देशका सबै खाले लघुवित्त सेवा प्रदायकहरूले MFDBs, FINGOs, SFCL, and SACCOs द्वारा नियन्त्रित Microfinance Institutions (MFIs) का रूपमा कार्य गर्दछन्।
निर्धन उत्थान बैङ्क लिमिटेड, छिमेक विकास बैङ्क लिमिटेड र स्वावलम्बन विकास बैङ्क देशकै प्रमुख तीनवटा लघुवित्त संस्थाहरू हुन्।
लघुवित्त संस्थाहरूले प्राप्त गर्ने कुल कर्जामध्ये क्षेत्रीय सरकारी विकास बैङ्कहरूले एक चौथाइ रकम उपलब्ध गराउँछन्। लघुवित्त विकास बैङ्कहरूले लगभग ५०% ऋणीहरूलाई कर्जा उपलब्ध गराउँछन् भने बाँकी ऋणीहरूले वित्तीय गैरसरकारी संस्था तथा सहकारी संस्थाहरूबाट कर्जा प्राप्त गर्दछन्।


लघुवित्त संस्थाहरू यस्ता संस्था हुन् जसले लघुवित्तसम्बन्धी सेवा प्रदान गर्दछन्। नेपालमा साना गैर-नाफामुखी संस्थादेखि वाणिज्य बैङ्कसम्मका लघुवित्त संस्थाहरू रहेका छन्।
१.लघुवित्त विकास बैङ्कहरू
क.
ग्रामीण विकास बैङ्कसरकारी स्वामित्वमा रहेको यस बैङ्कले ग्रामीण क्षेत्रका गरिब महिलाहरूलाई धितो नराखिकनै जमानीका भरमा लघुवित्त सेवा उपलब्ध गराउँछ।


ख.
प्राइभेट माइक्रो फाइनान्स डेभलपमेन्ट बैङ्क: निजी स्वामित्वको विकास बैङ्क, ग्रामीण विकास बैङ्जस्तै।

निर्धन उत्थान बैङ्क लिमिटेड

छिमेक विकास बैङ्क लिमिटेड

स्वावलम्बन विकास बैङ्क लिमिटेड

डिप्रोस्क विकास बैङ्क लिमिटेड

विश्ब विकास बैङ्क लिमिटेड

नयाँ नेपाल लघुवित्त विकास बैङ्क लिमिटेड

मुक्तिनाथ विकास बैङ्क लिमिटेड

ज्योति विकास बैङ्क लिमिटेड
RMDC ले Deprived Sector Lending (DSL) scheme अन्तर्गत MFDBs का साथै वाणिज्य बैङ्कहरू र वित्तीय कम्पनीहरूमा लगानी गर्दछ।
२.
Financial Intermediary NGOs (FINGOs)
Financial Intermediary NGOs संस्थाहरूले संस्था दर्ता ऐन १९७७ अन्तर्गत दर्ता भएर Financial Intermediation Related Institutions Act 1999 को प्रावधान अनुसार सीमित बैङ्किङ कारोबार गर्दछन्। सामान्यतया यी संस्थाका २००० देखि ३००० सम्म सेवाग्राहीहरू हुन्छन्।
३.सहकारीहरू
वचत तथा ऋण सहकारी (SACCOs)
नेपालका प्राय सबै जिल्लामा वचत तथा ऋण सहकारी संस्थाहरू छन्। तिनीहरूले सरदर ५० देखि २०० सेवाग्राहीहरूलाई सेवा दिन्छन्। यी संस्थाहरू सहकारी ऐन अन्तर्गत सञ्चालित हुन्छन्। आफ्ना ग्राहकहरूलाई अप्ठ्यारो अवस्थामा वित्तीय तथा वचत सम्बन्धी सुविधा प्रदान गर्ने भएकाले लघुवित्तको यो ढाँचा पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रका लागि उपयुक्त मानिन्छ। साना किसान बैङ्क लिमिटेडले ९.५ % व्याज दरमा SACCOs लाई ऋण प्रदान गर्दछ।

विन्दवासिनि वचत तथा सहकारिङ

साना किसान विकास बैङ्क
साना किसान सहकारी लिमिटेड(SFCL)
साना किसान सहकारी लिमिटेड खास गरी ग्रामीण क्षेत्रका आफ्ना सदस्यहरूलाई वित्तीय तथा गैर वित्तीय सेवा उपलब्ध गराउने सदस्यहरूद्वारा व्यवस्थापन गरिएको बहु-सेवा प्रदायक सहकारी हो। ग्रामीण क्षेत्रका किसानहरूलाई यस संस्थाले सेवा प्रदान गर्दछ। यसको सेवा एउटा गाउँ विकास समिति भित्र ५०० घर परिवार र २०० देखि ७०० आश्रितसम्म सीमित रहेको छ। SFCL ले वित्तीय थोक कर्जा प्रदान गर्दछ भने सामाजिक क्रियाशीलता, तालिम तथा प्राविधिक सहयोग जस्ता गैर वित्तीय सेवा प्रदान गर्दछ।
लामाटारकी २७ वर्षीया कमला परियारसँग तीनवटा लुगा सिउने कल र ग्राहकहरूलाई रोज्न लगाएर बेच्नका लागि राखिएका लुगाको एउटा दराज भएको टेलर्स पसल छ। छ वर्ष अघिसम्म उनी अन्य टेलर्सहरूमा काम खोज्दै हिँड्दै गरेर आफ्नो समय बिताउँथिन्। DEPROSC नामक लघुवित्त संस्थाको आर्थिक सहयोगबाट उनले आफ्नै टेलर्स खोलिन्।
"मैले १० हजार रूपैंया ऋण लिएर यो काम थालेकी हुँ" परियार भन्छिन्- "अहिले मेरो पसलबाट हुने आम्दानीबाट घर खर्च र छोराछोरीको पढाइ खर्च छुट्याएर अलिअलि वचत गर्न पनि पुग्छ। यसबाट म धेरै खुसी छु।"
लघुवित्त सम्बन्धी अनुपम धारणाबाट लाभान्वित हुने १७ लाख भन्दा बढी नेपालीहरूमध्येकी परियार एउटी हुन्। 'गरिबहरूको बैङ्क' का रूपमा लोकप्रिय बनेको लघुवित्तको मूल मन्त्र भनेकै धितो विना कर्जा दिनु र ऋणीहरूलाई गरिबी घटाउनका लागि लघु ऋण उपलब्ध गराउनु हो।
"लघुवित्त गरिबी विरूद्ध लड्ने एउटा हतियार हो" निर्धन उत्थान बैङकका हरिहरदेव पन्त यसै भन्नुहुन्छ "अनि म के भन्छु भने नेपालमा हामी लघुवित्तका उद्देश्य अनुरूपको सफलता हासिल गर्न सफल भएका छौं।"

http://www.sasecrtn.edu.np/index.php/ne/resources/usefulinfo-np/microfinance-np
Read more ...

लघु उद्यम, लघुबित्त र वित्तीय सहकारी


नेपालमा पनि विगतको तुलनामा लघु वित्तहरु र वित्तीय सहकारीहरु बढ्ने क्रम जारी रहेको पाइन्छ । यसरी वित्त सहकारीहरु र लघु वित्तहरुको प्रतिष्पर्धा हुँदा त्यस संस्थाहरुमा आवद्ध हुने सदस्यहरुलाई भने अवश्य पनि फाइदा पुग्दछ । गरीब र न्यून आय भएका घर परिवारलाई आफूले कमाएको धन निक्षेपको रुपमा व्याज पाउने गरी जम्मा गर्ने, आवश्यकता पर्दा कर्जा लिने, धनको सुरक्षित हस्तान्तरण गर्ने, विमा तथा अन्य स–साना बित्तीय सेवा पु¥याउने विधिलाई लघुवित्त सेवा भनिन्छ । यस्तै गरेर सहकारी तथा लघुवित्तबाट ऋण लिई स्थानीय तहमा पाइने कच्चा पदार्थहरुको प्रशोधन गर्दै मूल्य अभिबृद्धि गराई सञ्चालन गरिने कुटिर उद्योग÷व्यवसायहरुलाई लघु उद्यम भनिन्छ ।
माइक्रो फिसेसको अवधारणाको विकास सन् १९८३ मा मोहम्मद युनुसले वंगलादेशमा ग्रामीण बैंकको स्थापना गरी सञ्चालन गरेका हुन् । उनले ग्रामीण बैंकको रुपमा बंगलादेशमा लघुवित्तको सफल अभ्यास गरेको आधारमा २००६ को नोवेल पुरस्कार समेत प्राप्त गरेका छन् । यसै अवधारणा ल्याटिन अमेरिकी देशहरुमा एसिओन र भारतमा सेवा बैंकले गरीब समुदायमा वित्तीय सेवाको पहुँच बढाउँदै आयआर्जनको र  लघुवित्तको माध्यमबाट अवलम्बन गरेको पाइन्छ । गरिबीहरुलाई वित्तीय सेवा पु¥याउने लक्ष्य लिएर स्थापना भएको विश्वकै पहिलो बैंक भने सन् १९९२ मा बोलीभियामा स्थापना भएको  बैएनकोसोल हो । लघुवित्तको सेवा प्रवाहमा सन् १८५० को दशकदेखि जर्मनीबाट शुरु भएको ऋण सहकारीहरुको योगदानलाई परिस्कृत गरेर लैजानेभन्दा लघुवित्त सेवामा नाफामूलक निजी र संस्थागत पूँजीमार्फत गरिबी समुदायका १७ करोड ५० लाख मानिसहरुलाई सन् २०१५ सम्ममा वित्तीय सेवा पु¥याउने भनि अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय निकायहरुको जोड रहेको छ । सहकारी बाहेकका अन्य वित्तीय संस्थाहरुलाई लघुवित्त सेवा प्रवाहको काममा लगाउँदा देखिएका विविध समस्याहरुका कारणले सहकारी संघ संस्थाहरुलाई एजेन्टको रुपमा प्रयोग गर्ने चाहना लघुवित्त कम्पनीहरुमा बढ्दै गएको पाइएको छ ।
लघुवित्त सेवाको प्रवाह चार किसिमका स्रोतहरुबाट हुने गरेको छ । ग्रामीण वा लघुवित्त विकास बैंकहरु, सहकारी संघसंस्थाहरु, गैरसरकारी संस्थाहरु र साहु महाजन तथा पसलेहरु । सहकारी संघ संस्थाहरुको पहुँचमा विस्तार हुँदै गएपछि र समुदायको स्व–व्यवस्थापनमा निर्णय गर्ने अधिकार समेत स्थानीय समुदायमा रहने आधारमा विगतका वर्षहरुमा विकासोन्मुख देशहरुमा सहकारी संघसंस्थामार्फत लघुवित्त कार्यक्रमहरु परिचालन गर्ने प्रचलन बढ्दै गएको हो । सहकारी संघ संस्थाका पदाधिकारी, व्यवस्थापक तथा कर्मचारीहरु र नीति निर्माताहरुका लागि पनि सहकारीमार्फत कसरी लघुवित्तको कार्यक्रम अघि बढाउन सकिन्छ । साथै यसका राम्रा नराम्रा पक्षहरुका बारेमा जानकारी आवश्यक देखिएकोले यस परिच्छेदमा यस विषयमा संक्षेपमा उल्लेख गरिएको हो । यस विधिको वित्तीय प्रणालीको स्थापनामा योगदान पु¥याउने मोहम्मद युनुसको यी भनाइले गरीबका लागि सानो पूँजीको महत्वलाई प्रतिविम्बित गर्दछ ।
लघुवित्त अन्तर्गत गरिएको कर्जा लगानीको असुली दर ९७ देखि ९९ प्रतिशतसम्म रहेको पाइन्छ । यसका लागि सहकारी संस्थाहरु प्रभावकारी माध्यम हुने अभ्यासबाट प्रमाणित भएको छ । विशेष गरी सहकारी संस्थाहरुको पहुँच जनताको घरदैलोसम्म रहेको हुन्छ । यसले बचतको सुविधा समेत दिएको हुन्छ । जबकी गैरसरकारी संस्थाहरुले लघुवित्त कार्यक्रम अन्तर्गत कर्जा लगानीको काम मात्र गर्दछन् । सहकारी संस्थाहरु स्वयम्सेवी प्रकृतिका हुन्छन् । सहकारीहरु सामान्यतया पूँजी निर्माणका लागि अन्य निकायमा भर पर्दैनन् । सदस्यहरुको दीगो आर्थिक क्षमता निर्माणमा गराउन आय आर्जनका क्रियाकलापहरु वा लघु उद्यम÷व्यवसायहरुको सञ्चालनले यिनको योगदान प्रभावकारी रहेको हुन्छ । सहकारी संस्थाहरुको सञ्चालनमा ज्यादै कम लागत भएकोले सहकारी संस्थाहरुमार्फत लघु उद्यम÷लघुवित्त कार्यक्रमको सञ्चालनमा गरीब समुदाय थप लाभान्वित हुन्छन् । समुदायकै व्यवस्थापनमा कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा जनसहभातिा जुटाउन पनि सहकारीलाई ज्यादै सजिलो हुन्छ । लघुवित्त कार्यक्रमको सबैभन्दा बढी आलोचित पक्ष पनि व्याजको दर नै हो । सहकारी संस्थाहरुले आफैले आफ्नै स्रोत परिचालन गरी सञ्चालन गरिएको विना धितो लघुकर्जा नेपालमा प्रयोगमा ल्याइएको र यसको प्रभावकारिता वृद्धि भइरहेको छ । बाह्य स्रोत विना सहकारीले सञ्चालन गर्ने यस्तो कार्यक्रमबाट गरीब समुदाय बढी लाभान्वित बनेका छन्् । सहकारी संस्थाहरुले स्वरोजगार वा ग्रामीण विकास कोषबाट समेत न्यून ब्याजदरको कर्जा लिई आफ्ना सदस्यहरुलाई सरल र सुलभ रुपमा लघुकर्जाको कारोबारलाई अघि बढाएका छन् ।
जसको फलस्वरुप दुबै ग्रामीण तथा शहरी क्षेत्रमा लघु उद्यम, व्यवसायहरु बृद्धि समेत भएको पाइन्छ । सहकारीमार्फत लघुवित्त कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा जोखिमका बारेमा समेत ध्यान पु¥याउनु पर्दछ । वित्तीय सहकारीहरुले सदस्य नबनाई कुनै पनि व्यक्तिसँग कारोबार गर्न सकिने अवस्था हुँदैन । लघुवित्त कार्यक्रममा सरिक गैरसहकारी निकायहरुले सहकारीको यो सीमाप्रति ध्यान नदिंदा कतिपय सहकारीले सदस्यता नदिई बैंकिङ्ग कारोवारलाई मात्र प्राथकिकीकरण गरेको पाइन्छ । यस बाहेक उक्त सहकारीको कार्य क्षेत्रभन्दा बाहिर गई कारोबार गर्ने घटना पनि सामान्य बन्दै गएको छ । यसबाट वित्तीय सहकारीको विकासमा प्रतिकूलताहरु वृद्धि हुने र केही निजी व्यापारीहरुले सहकारीलाई माध्यम बनाई व्यक्तिगत स्वार्थपूर्ति गर्ने निकायको रुपमा सहकारी चिनिने खतरा रहन्छ । लघुवित्त कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा नियमित बचत गर्नेको भन्दा कर्जा लिनेहरुको निर्णय निर्माणमा बढी प्रभाव रहने अवस्था आयो भने बचतकर्ता सहकारी सदस्यहरुको हकमा अहित हुने गरी निर्णय हुने सम्भावना रहन्छ ।
वित्तीय कारोबार गर्ने सहकारीहरुमा समेत सामान्य सहकारीमा झैं नियमित अनुगमनको अभाव, कुशल व्यवस्थापनको कमी आदि समस्याहरु हुने गर्दछन् । त्यस्तै लघुवित्त कार्यक्रममा लागत बढी लाग्ने साथै बाह्य पूँजी भएकाले चर्को व्याजका कारण गरीब वर्ग झन गरीब बन्ने गरेको आधारमा लघुवित्त व्यवसायको आलोचना पनि भएको पाइएको छ । सहकारीमार्फत लघुवित्त कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा धेरै पक्षहरुको विश्लेषण वा ध्यान पु¥याउनु पर्ने हुन्छ । सहकारीको व्यवस्थापन सहकारीका सिद्धान्त तथा मूल्यहरु, प्रचलित सहकारी र सम्बन्धित कानुनहरु र वित्तीय कारोबारका मापदण्डहरु बमोजिम सञ्चालन भएको हुनु पर्दछ । सहकारीहरुले आफ्नो कारोबारको अनुगमन र सुपरीवेक्षणका लागि आन्तरिक र बाह्य प्रणालीलाई बलियो बनाएको हुनु पर्दछ । आन्तरिक नियन्त्रणका लागि लेखा समितिको प्रभावकारी भूमिका आवश्यक छ भने बाह्य परीक्षणका लागि योग्य र निर्भिक लेखापरीक्षकको नियुक्ति अपरिहार्य हुन्छ । वोक्युले प्रचलनमा ल्याएको वित्तीय कारोबारको व्यवस्थापन विधिहरु प्रयोगमा ल्याएको हुनु पर्दछ । यस अन्तर्गत विश्वभरी वित्तीय सहकारीहरुले प्रयोगमा ल्याउने गरेको पल्स अनुगमन प्रणालीको बारेका राम्रो ज्ञान तथा यसले निर्दिष्ट गरेका अनुपातहरुको विश्लेषण तगा मापदण्डहरुको पालना अपरिहार्य हुन्छ । सहकारी संस्थाहरुले सदस्यहरुबाट ऋण लिने मात्र नभई नियमित रुपमा बचत जम्मा गर्ने गराउने काममा विशेष जोड दिनु पर्दछ । ऋण मात्र दिने काम नै लघुवित्त अभियानको कामजोर पक्ष हो भन्ने कुरा बुझ्न आवश्यक छ । सदस्यहरुको आर्थिक जीवनस्तर उकास्न सकेसम्म कम व्याजदरमा कर्जा उपलब्ध हुने र स्वरोजगारमूलक व्यवसाय गरी कर्जाको साँवा व्याज चुक्ता गरी केही बचत गर्ने अभ्यास गराइएन भने सदस्यहरुको आर्थिक अवस्थामा दीगो सुधारको सम्भावना कमजोर बन्दछ । सहकारीले बाहिरी स्रोत ल्याई परिचालन गरेको पूँजीमा दाताको भूमिका र हस्तक्षेपको सामना वा उनीहरु अनुकूल हुने लगानी गर्नुपर्ने पनि हुन सक्छ । समुदायको पूँजी कुनै पनि नाममा बाहिर नजाओस् भन्ने कुरामा सहकारी संस्थाहरु सजग रहनै पर्दछ । संस्थाको वित्तीय विश्लेषणका आधारमा कुन हदसम्म वित्तीय न्यूनताका लागि बाहिरको कर्जामा आश्रित बन्न सकिन्छ भन्ने कुराको विश्लेषण नगरी बाह्य पूँजीको प्रयोग हानिकारक पनि हुन सक्दछ । लघुवित्तका बारेमा नेपाल सरकार र नेपाल राष्ट्र बैंकले अंगिकार गरेका नीति तथा कार्यक्रमहरुका बारेमा सहकारी क्षेत्रले राम्रो जानकारी लिनुका साथै उद्यमशिलता वा आय आर्जनका क्रियाकलापमा जोड दिनु पर्दछ । जसले सहकारीभित्र सञ्चालन गरिने लघुवित्त कार्यक्रमलाई थप व्यवस्थित बनाउन सहयोग पुग्दछ । एक सफल व्यवसायी जुनसुकै अवस्थामा पनि आफूसँग प्रतिष्पर्धा गर्ने व्यक्तिभन्दा एक कदम अगाडि नै हुन्छ ।
सफल व्यवसायी सधैं आपूmले गरिराखेको काममा मात्र  सन्तुष्ट भएर बस्दैन । ऊ नयाँ तरिका र हिजो भन्दा आज बढी राम्रो काम कसरी गर्ने भन्ने बारेमा सोच्दछ । नयाँ नयाँ उपायहरु पत्ता लगाउने कलालाई नै हामी सिर्जनशीलता भन्दछौं । स्थानीय तहमा के कति वित्तीय सहकारी वा लघुवित्तहरु सञ्चालनमा छन् ? कुन संस्थाको सबै भन्दा कम व्याजदर छ ? आदि कुराहरुको मध्यनजर गरी ऋण लिने र उद्यमशिलताका कार्यहरुमा लगानी गर्ने गर्नु पर्दछ ।  बदलिंदो अवस्थामा ग्राहकहरूको इच्छा अनुसार वस्तुको उत्पादन गर्नु, अरुको भन्दा राम्रो बनाउने क्रममा नयाँ वस्तुको आविष्कार गर्नु र भईरहेको वस्तुको विकास गर्नु एउटा सफल व्यवसायीका विशेषताहरूमध्ये एक मानिन्छ । बजारमा त्यस्ता व्यवसायी सफल हुन्छन् जसले ग्राहकको रुची अनुसार नयाँ वस्तुको सिर्जना गर्न सक्छ र भईरहेका वस्तुमा परिमार्जन गर्दै जान्छ । अर्थात प्रतिष्पर्धात्मक बजारमा त्यस्ता व्यवसायी बढी सफल हुन्छन् जो सिर्जनशील हुन्छन् । हरेक व्यक्तिमा सिर्जनात्मक गुण अन्तरनिहित रुपमा रहेको हुन्छ । तर फरक यति हो कि कसैले त्यसको सदुपयोग गरेको हुन्छ भने कसैले आफ्नो सिर्जनशीलतामा पर्दा हालेको हुन्छ र पर्दा उठाउने कोशिस नै गर्दैन जसले गर्दा अरुभन्दा पछाडि परेको हुन्छ । तसर्थ उद्यमशिलता, लघुवित्त र सहकारी सम्बन्धिका क्रियाकलापहरु सञ्चालन गर्दा पूँजीको आवश्यकता भएको खण्डमा आफ्नो गाउँघर वरपर के कस्ता वित्तीय संस्थाहरु छन् सोको समेत विश्लेषण गरी आफूलाई अनुकूल हुने वित्तीय संस्थामा कारोवार गरी अघि बढेको खण्डमा अवश्य पनि आफ्नो निर्णयप्रति सन्तुष्ट हुन सकिन्छ ।
गोपाल पौड्याल–
Read more ...

नेपालमा यसरी सुरु भयो ‘लघुवित्त कार्यक्रम’

नेपालमा लघुवित्त कार्यक्रमले गरीबी घटाउन निकै ठूलो मद्दत गरिरहेको छ । मुलुकका दूरदराजका क्षेत्रमा लघुवित्त कार्यक्रम असर सन् २००३ देखि यता नै हेर्ने हो भने निकै प्रभावकारी रहेको निश्कर्षमा पुग्न सकिन्छ । नेपालमा सन् २००३ मा ३१ प्रतिशत जनसंख्या गरबीको रेखामुनि थियो । त्यसयता थप विस्तार भईरहेको लघुवित्त कार्यक्रमको मुख्य प्रभावले सन् २०१६ मा आइपुग्दा गरीबीको रेखामुनि रहेको जनसंख्या झण्डै १० प्रतिशतले घटेको छ । 
यसरी नेपालबाट गरीबी कम गर्न सकिने खालको कार्यक्रम कसले सुरु गर्यो होला ? सबैलाई जिज्ञासा हुन सक्छ । नेपालमा विधिवत् रुपमा लघुवित्त कार्यक्रम सुरु गर्ने व्यक्ति नेपाल राष्ट्र बैंकका पूर्व डेपुटी गभर्नर डा. हरिहर देव पन्त थिए । लघुवित्तका पिता मानिने डा. पन्त स्वर्गीय भईसकेका छन् ।
गरिबीको संख्या नेपाल राष्ट्र बैंकका तत्कालीन वरिष्ठ अधिकृत डा. पन्त वि.सं. २०४३ सालमा बंगलादेशको ग्रामीण बैंकको अवलोकन भ्रमणमा जाँदा त्यहाँ उनले मोहम्मद युनुसद्धारा प्रतिपादन गरी संचालन गरिएको ग्रमीण बैंक वित्तीय प्रणाली कार्यक्रमको अवलोकन गरे ।
त्यो देखेर उनले नेपालमा पनि गरीब विपन्न परिवारहरु भएकाले त्यस्तै खालको कार्यक्रम संचालन गर्न सकिने निचोड निकाले । सोही भ्रमणका कारण नेपालमा पनि लघुवित्त कार्यक्रम संचालन गर्नुपर्ने विषयमा उनको ध्यानाकर्षण भयो । त्यसैले उनले वि.सं. २०४७ साल चैत्र १७ गते ‘निर्धन’ नामक गैर सरकारी संस्थाको समाज कल्याण परिषद्मा दर्ता गराए । त्यसै समयमा निर्धन संस्थाले रुपन्देही जिल्लाको सिक्टहन गाविसको बिर्ता भन्ने गाउँमा नेपाल राष्ट्र बैंकबाट इजाजतपत्र प्राप्त गरी पहिलो शाखा कार्यालय खोली वि.सं. २०४९ साल चैत्र १ गते रुपन्देही जिल्लाका सिक्टहनमा बिना धितो सामुहिक जमानीमा प्रथम कर्जा वितरण गरी देश मै पहिलो लघुवित्त संस्था स्थापना भएको थियो । नेपालमा मातृ संस्था निर्धन खोली सर्वप्रथम लघुवित्त कार्यक्रमको सुरुवात गरेको हुँदा उनी नेपालमा लघुवित्तका पिताको रुपमा सुपरिचित छन् । 
Read more ...

नेपालमा लघुवित्त

विषय उठानः
आवश्यक देखिन्छ ।
जनमानसमा लघुवित्त भन्नेबित्तिकै सानो–सानो वित्तीय सेवा बुझ्ने गरे पनि वास्तवमा सानो वित्तीय सेवा मात्रै नभई जसले गरिब तथा विपन्नलाई सानो–सानो वित्तीय सेवा जस्तो– बचत, ऋण, बिमा तथा रेमिट्यान्स सेवा प्रदान गरी उनीहरूको आर्थिक तथा सामाजिक स्तर माथि उठाउन सहयोग गर्छ । अर्थात् गरिबले कसरी सहज र सुलभ वित्तीय सेवा पाउँछन् भनेर गरिबलाई नै केन्द्रविन्दुमा राखेर बनाइएको पद्धतिलाई लघुवित्त मान्न सकिन्छ । जसको उद्देश्य कम आम्दानी हुने, सम्पत्तिहीन, सीमान्त, शोषित तथा राज्यका विभिन्न सेवाबाट वञ्चित व्यक्ति लक्षित गरी उपयुक्त वस्तु तथा सेवा माध्यमबाट उनीहरूको आर्थिक तथा सामाजिक उत्थान गर्न सहयोग गर्ने हुनुपर्ने देखिन्छ । संक्षेपमा संसारमै ठूला बैंक तथा वित्तीय संस्थाले उनीहरूको स्वभाविक पद्धतिबाट गरिब तथा विपन्नलाई सेवा गर्न नसकेका कारण वित्तीय पहुँचवाट सामाजिक आर्थिक उत्थानका लागि विकास भएको वित्तीय पद्धति नै लघुवित्त हो भन्न सकिन्छ ।
लघुवित्तका मान्यताः
त्यसैले कुनै पनि वित्तीय पद्धति लघुवित्त हुन निम्न पक्ष हुनैपर्ने मान्यता छ ।
वित्तीय सेवा गरिब तथा विपन्नमा केन्द्रित हुनुपर्ने : गरिबले गरिबीका कारण राज्यको नागरिक भए पनि विभिन्न बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट सेवा नपाउँदा लघुवित्त पद्धतिको विकास भएको हो । त्यसैले कुनै पनि वित्तीय सेवा लघुवित्त हुन आफ्ना वस्तु तथा सेवा गरिबलाई केन्द्रित गरी बनाउने र गरिब तथा विपन्नलाई नै सेवा दिने खालको हुनुपर्छ । नेपालमा गरिबलाई केन्द्रित गरेको कार्यक्रममा धनीको प्रवेश बढी हुन थालेको तर्फ चर्चाको विषय बनेको देखिन्छ । यदि यो विषय सत्य हो भने नेपालको लघुवित्त आफ्नो मूल मूल्य, मान्यताबाट विचलन हुन थालेको देखिन्छ । यसका लागि लघुवित्त संस्थाहरूका साथै सम्बन्धित नियमन निकायसमेत सजग, गम्भीर तथा इमानदारीका साथ यसको सुधारका लागि लाग्नुपर्ने देखिन्छ । गरिबका लागि कार्यक्रम भनेर धनीलाई सेवा दिने कार्यले गरिबमाथि अन्याय त छँदै छ स्वयं यस क्षेत्रको दिगोपनामा पनि समस्या खडा गर्ने देखिन्छ ।
सानो–सानो वित्तीय सेवा हुनुपर्नेः लघुवित्त संस्थाहरूले प्रदान गर्ने वित्तीय सेवा जस्तो ऋण, बचत, बिमा तथा रेमिट्यान्सको सेवा सानो आकारको हुनुपर्छ । सेवाग्राहीले सानोभन्दा सानो पनि बचत तथा ऋण लिन पाउने हुनुपर्छ । जति रकमले पनि बचत गर्न खाता खोल्न र जति रकम पनि ऋण लिन पाउने हुनुपर्छ । तर, हाल अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाका कारण सबै संस्थाहरूले सेवा, सुविधाको आकार बढाउँदा धनीहरूको प्रवेश बढ्न गई सक्कली गरिबी छुटने आशंका बढेको छ ।
बिनाधितो ऋणः लघुवित्तमा कर्जा प्रदान गर्दा बिनाधितो प्रदान गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ । गरिब तथा विपन्न वर्गहरू ऋण लिनका धितो नभएका कारण अन्य बैंक वित्तीय संस्थासम्म पहुँच पुग्न नसकेको देखिन्छ । खास गरी ग्रामीण बैंकिङ पद्धतिको लघुवित्त कार्यक्रममा बिनाधितो ऋण लगानी गरिने हुनाले नेपालका धेरै धितोविहीन विपन्न र गरिबहरूले वित्तीय सेवा पाएको देखिन्छ । हाल लघुवित्त कार्यक्रममा पनि धितो लिने सक्ने व्यवस्था गरिएको छ ।
छिटो–छिटो असुली तथा बचत गर्ने पद्धतिः गरिबलाई एकैपटक ऋण भुक्तानी गर्न लगाउँदा ऋणको भुक्तानी गर्न कठिन हुने भएकाले ऋणको भुक्तानी सानो सानो किस्तामा साता वा पाक्षिक वा मासिक रूपमा गर्नुपर्ने व्यवस्थाको मान्यता छ । त्यसैगरी सानो–सानो बचत छिटो–छिटो गर्न पाउने व्यवस्थाले गर्दा विपन्नलाई बचत गर्न सक्ने अभ्यास संसार भर प्रभावकारी भएको छ । यो सफल तथा परीक्षण
भइसकेको मान्यता हो ।
गरिबमैत्री पद्धति हुनुपर्नेः गरिबहरू कम पढे लेखेका हुन्छन् उनीहरूले ठूला–ठूला अंग्रेजीका फाराम भर्न सक्दैनन् । फाराम भरे पनि केही सीमित व्यक्तिले मात्र भर्न सक्ने अवस्था हुन सक्छ । अर्थात् लघुवित्त भन्नेबित्तिकै गरिबले बिनाझन्झट सहज र शीघ्र सेवा लिन सक्ने गरी आवश्यक प्रक्रिया पूरा गर्न सक्ने व्यवस्था हुनुपर्छ भन्ने मान्यता हो ।
घरदैलो वित्तीय सेवाः कुनै पनि वित्तीय पद्धति लघुवित्त हुन गरिबलाई घर, दैलो वा उनीहरूको गाउँघरमा सेवा दिने व्यवस्था हुनुपर्छ । तर, हाम्रो देशमा कतिपय संस्थाले आफूलाई लघुवित्त कार्यक्रम गर्ने भने पनि आफ्नो वित्तीय स्वार्थका लागि वित्तीय सेवा आफ्नै कार्यालयबाट दिने गरेको देखिन्छ । समग्रमा यस्ता मूल्य मान्यतालाई लघुवित्त संस्थाहरूले आत्मसाथ गरी कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने देखिन्छ र संस्थाहरूले यस्ता मूल्य मान्यताबमोजिम लघुवित्त कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छन् वा छैन सोको नियमन निकायबाट नियमित नियमन हुने व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
लघुवित्त संस्था र प्रभाव मूल्यांकन
नेपाल राष्ट्र बैंकको तथ्यांक हेर्ने हो भने हाल नेपालमा ४८ लघुवित्त संस्था, २३ गैरसरकारी संस्थाले लघुवित्त गर्न अनुमति पाएका छन् । अझै सयभन्दा बढी घ श्रेणीका लघुवित्त संस्था दर्ताको प्रक्रियामा छन् । ४८ लघुवित्त संस्थामध्ये ४ थोक कर्जा प्रदान गर्ने वित्तीय संस्था पनि रहेको र सोअन्तर्गत सिधै नेपाल राष्ट्र बैंकमा दर्ता गर्नु नपर्ने तर डिभिजन सहकारी कार्यालयमा दर्ता भएर लघुवित्त कार्यक्रम सञ्चालन गरेका संस्थाहरूको उल्लेख गर्ने हो भने हजारौं संस्था यस क्षेत्रमा लागेको अनुमान गर्न सकिन्छ । यस्ता संस्थाले लाखौंलाई दशकौंदेखि सेवा दिइरहेका छन् ।
समस्या तथा चुनौतीः
यस्तो योगदान लघुवित्तले दिँदा–दिँदै पनि हाल आएर यो क्षेत्रमा सदस्य अधिक ऋण बढ्ने, लघुवित्तको मूल्य मान्यताबमोजिम सञ्चालन नभएको, अनुगमन तथा निरीक्षण प्रभावकारी नभएको, लगानीको लागि कोषको अभाव भएको, गरिबमा कार्यक्रम नपुगेको, लघुवित्त संस्थाहरूको कमजोर संस्थागत क्षमता भएको, सीमित दक्ष जनशक्तिमा काम गर्नुपरेको, प्रविधिको सीमित उपयोग तथा लघुवित्त क्षेत्रमा नयाँ सिर्जना सीमित रहेको, ऋणीको सीमित क्षमता भएको, लघुवित्तले के कतिलाई वास्तवमा सेवा पु¥याएको छ सोको राष्ट्रिय तथ्यांकको अभाव रहेको, लघुवित्तसम्बन्धी अनुसन्धानात्मक निकायको कमी रहेको, लघुवित्त संस्थाहरूबीच अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा भएको, समय–समयमा राजनीतिक दूरदर्शीको कमी देखिएको जस्ता समस्या तथा चुनौती छन् ।
निष्कर्ष
लघुवित्तका यस्ता समस्या आउनुको प्रमुख कारण गरिब तथा विपन्नवर्गका लागि बनाइएको पद्धति घेरै नाफा कमाउन धनीलाई सेवा दिएकै कारण अधिकांश समस्या उब्जेको देखिन्छ । समस्या आउँछन् त्यसलाई सुझबुझ साथ समाधान गर्न जरुरी हुन्छ । समस्याहरू र सोको समाधानले यस क्षेत्रलाई परिपक्क बनाउँदै लैजान्छ । सदस्यहरूमा के कस्तो नकारात्मक असर परिरहेको छ सोसमेत लघुवित्त संस्थाहरूले चनाखो भई मूल्यांकन तथा विश्लेषण गरी सोको न्यूनीकरणका लागि आवश्यक व्यवस्था गर्दै जानुपर्ने देखिन्छ । यसका लागि संस्थाहरूले आफ्नो आन्तरिक नियन्त्रण व्यवस्थालाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिन्छ । हालै मात्र समाचारमा आएका विषयजस्तो लघुवित्तले सदस्यहरूलाई थातथलो छाड्ने बनायो, टाट पल्टायो, दोस्रो विवाह गर्ने बनायो, मानसिक आघात पा¥यो, पारिवारिक कलह बढाएजस्ता पक्षलाई आँखीझ्याल मानेर सोबाट सम्पूर्ण लघुवित्तलाई हेर्ने हो भने यस क्षेत्रले गम्भीर भएर सोच्नुपर्ने अवस्था छ । तर, त्यो एकपक्षीय विश्लेषण मात्र हो । लघुवित्तले समग्र अर्थतन्त्रमा कसरी प्रभाव पारेको छ सो बुझ्ने हो भने लघुवित्तको महत्व अझ प्रस्ट हुनसक्छ । जस्तो आरएमडीसीमै आबद्ध ३ सय संस्थाले झन्डै १६ लाखभन्दा बढी ऋणी सदस्य सेवा पु¥याएको रहेको देखिन्छ । यदि यही संख्यालाई उदाहरणका रूपमा लिने हो भने पनि प्रत्येक सदस्यहरूले जीवन निर्वाह गर्न र किस्ता तिर्न ४ सय मात्र दैनिक कमाउँछन् भने १६ लाख जनाले दैनिक २५ दिन मात्र काम गर्छन् । यदि वर्षमा कति कमाउँछन् भनी हिसाब गर्ने हो भने यो रकम १ खर्ब ९२ अर्ब हुन आउँछ । गरिब तथा विपन्नले कमाएको ७० प्रतिशत खर्च गर्छ भन्ने मान्यता राख्ने हो भने झन्डै १ खर्ब ३४ करोडभन्दा बढी रकम खर्च गर्छन् । खर्च गर्नु भनेको सो रकमबराबरको माग बढ्नु हो माग बढ्ने भनेको उत्पादन बढ्नु हो । यो क्षेत्रको विकासले देशको गरिबी न्यूनीकरणमा प्रभावकारी योगदान दिन सक्छ ।
पृथबहादुर थापा/आरएमडीसी, काठमाडौं
x


नेपालमा मुख्यतः सहकारी, गैरसरकारी तथा घ वर्गका वित्तीय संस्थाहरूले लघुवित्त गर्ने गरेको देखिन्छ । यस्ता अधिकांश संस्थाले ग्रामीण बैंक बंगलादेशको ग्रामीण बैंकिङ पद्धति अपनाएको देखिन्छ भने केहीले साना किसानको लघुवित्त, कसैले सहकारी, कसैले भिलेज बैंक तथा कसैले स्वावलम्बी समूह पद्धति अपनाएको देखिन्छ । यस्तो पद्धति अपनाउने संस्थामध्ये लघुवित्त पद्धति अपनाउने संस्थाहरूको लघुवित्त कार्यक्रम अन्य संस्थाको तुलनामा प्रभावकारी देखिन्छ । नेपालकै सन्दर्भमा केही वर्षअघिसम्म लघुवित्तका सम्बन्धमा धेरै कम सुनेको र बुझेको आवस्था थियो । तर, अहिले लघुवित्त सबैको चासो बनेको छ । यस्तो चासो हुने विषयवस्तु आफैंमा के हो भन्नेमा चर्चा गर्न
Read more ...

लघुवित्त

परिचय
लघुवित्तको परिचय के हो त भन्ने बुझ्नका लागि साना साना वित्तीय कारोबारलाई बुझ्नु जरुरी हुन्छ । विशेष गरी साना साना बचत, साना ऋण, सानो लघुविमा एवं सामाजिक सुरक्षणका साथै वित्तीय तथा पैसाको कारोवारलाई सरल र सुलभ, एक ठाउंबाट अर्को ठाउंमा सजिलैसंग पैसा झिक्न, निकाल्न पाउन सक्न रेमिटको कारोबार लघुउद्यमी साना ब्यवसायी बनाउन विभिन्न सीपमुलक तालीम, गोष्ठी, सेमिनार, वित्तीय साक्षरता तथा सामाजिक विकासको चेतना अभिवृद्धि कार्यक्रम । अध्ययन भ्रमणका लागि लक्षित वर्गको पहिचान गरीमध्यम वर्गीय गरीब, विपन्न, र अती विपन्न परिवारहरुलाई वित्तीयसेवाको पहुंच पुर्याउनुलाई नै लघुवित्त भनिन्छ ।
हाल संसार भरिका विभिन्न खाले लघुवित्तसंस्थाहरुको माध्यमबाट गरिबी न्यूनीकरण गर्न वित्तीय सेवा पहुंच पुर्याउने लघुवित्त संस्थाहरु, “गरिबी न्युनीकरण गर्ने अभियानमा अस्त्रको रुपमा लघुवित्तकार्यक्रम” ले प्रमाणित गरेर देखाइसकेका अवस्थाहरु छन् ।
बंगलादेशका गरीब विपन्न महिलाहरुका लागि जीवनस्तर माथि उकास्ने कार्य गरिसकेका,समाजिक व्यवसाय भन्नु हुने ग्रामीण बैंक बंगलादेशका जन्मदातासंस्थापक प्रो. मोहमद युनसले सन २००६ मा नोवेलपिस पुरस्कारविजेताले सावित गरेर देखाई सकेका छन्, भने यो लघुवित्त कार्यक्रम मार्फत समुदाय र ग्राहक सदस्यसंग आधारित अन्य समाजिक व्यवसायहरु समेत संचालन गर्न सकिन्छ । जस्तै डेरीफर्म व्यवसाय, बालवालिका पढ्ने विद्यालय, कलेज, कृषिजन्य उत्पादित बस्तुको संकलन विक्री केन्द्र, माछा पालनफर्म, सुगुंर बाख्राफर्म, गाई बस्तु पशुपालन, नर्सरी बगान फर्माकल्चर, आधुनिक कृषि तथा तरकारी खेती कृषिफर्महरु, आधुनिक कृषि सामग्री बिक्री केन्द्र, सामुदायिक अस्पताल, फलफुल प्रसोधन केन्द्र, खाद्यान्न बस्तु प्याकिङ ब्रान्डि¨ केन्द्र, लताकपडा गार्मेन्ट उद्योग, सामुदायिक असपतालहरु, बैकल्पिक तथा सौर्य उर्जा जस्ता अन्य सामाजिक विकास स्वरोजगारको दायित्व बोक्ने सेवा व्यवसायलाई नै सामाजिक व्यवसाय भनिन्छ, जुन प्रो. मोहमद युनुसको ग्रामीण बैंक जस्ता संस्थाहरुको योगदानले ठूलोमात्रामा बंगलादेशको गरिबी घटाउने कार्य त्यस्ता समाजिक व्यवसाय संचालन गरेका छन्, भन्ने हाम्रा देशका मुख्य लघुवित्त संस्थाहरु निर्धन उत्थान बैंक, छिमेक विकास बैंक, स्वाबलम्बन विकास बैंक, फरवार्ड माईक्रोफाइनान्स वित्तीय संस्था ली., जीवन विकास समाज, सहारा जस्ता तीन दर्जन संस्थाहरु नेपाल राष्ट्र बैंकबाट वित्तीय बारोबार गर्ने “घ”वर्गको इजाजत प्राप्त गरी फिल्डमा कार्यरत रहेका छन् ।
विश्वमा लघुवित्तको बहस र छलफलहरु, अध्ययन अनुसंधानहरु, तालीम, गोष्ठी सेमिनार, विभिन्न किताव प्रकाशन तथा पत्रपत्रिका, ईमेल ईन्टरनेटहरुमा सार्वजानिक हुने गरेको देखिन थालेका छन् । भरखरै मात्र भारतको हरियाना स्थित भगत फुलसिंह महिला विश्वविद्यालयमा अन्तराष्ट्रिय सेमिनार फेबु्रअरी २७ र २८मा भएको थियो । जसमा मैले पनि नेपाली लघुवित्तको अवस्था एक अभ्यस्तकर्ता को रुपमा पेपर प्रसतूत गरेकी थिएं । जसमा लघुवित्तको माध्यमबाट भ्यालु चेन रुपमा, उद्यमी व्यवसायी तथा कृषि प्रणाली, खाद्यान्न प्रणाली, नयां प्रविधिलाई समयसापेक्ष गरेर लघुवित्तलाई विश्वविद्यालयको अर्थशास्त्र र समाजमा परिवर्तनका लागि लघुवित्तलाई कसरी पाठ्यक्रममा राख्न सकिन्छ, भन्नेबारे करीब ३८पेपर स्नातक्तोर र विद्यावारिधी गरेकाहरुले प्रस्तुती गरेका थिए । जसमा नेपालबाट अभ्यस्तकर्ताको रुपमा फरवार्ड कम्युनिटी माईक्रोफाइनान्स वित्तीय संस्था लि. बाट मैले पेपर प्रस्तुती गरेको थिए, र भारतका नाबार्ड साना किसान बैंकले एउटा प्रस्तुती गरेको थियो ।
  
तर नेपालमा यस्तो औपचारिक अध्ययन अनुसंधान कुनै संघसंस्था वा राज्यपक्षबाट भएको देखिदैन । जसमा गरिबी न्यूनीकरण गर्ने अस्त्रको रुपमा प्रयोग हुन थालेको लघुवित्त संस्थाहरुले सांच्चिकै सावित गरेर देखाई सकेको अवस्था छ ।
हालका पच्छिला दिनहरुमा केही यस्ता सर्भेक्षणहरु नेपालमा पनि शुरु हुन थालेका छन् । तर यसलाई प्रभावकारी रुपमा सरकारी तहबाट सबै  निकाय तथा सरोकारवाला समक्ष पु¥याउन केही कमी कमजोरी देखा परेको छन् । जस अन्तर्गत नेपाल राष्ट्र बैंकबाट वित्तीय कारोबार ईजाजत पत्र प्रदान गर्ने नियमक निकायले मासिक रुपमा मासिक प्रतिवेदन संकलन गर्ने त्रैमासिक प्रकाशन एंव विश्लेषण र वार्षिक रुपमा सुपरिवेक्षण गर्ने काम गर्दछ भने,  यही अनुरुप साना कृषी सहकारीहरुको साना किसान, बचत तथा ऋण सहकारीहरुको आफ्ना साझेदार संस्थाहरुको प्रतिवेदन संकलन र विश्लेषण गर्ने र लघुवित्त संस्थाहरुलाई थोक कर्जा प्रवाह गर्ने कार्य गर्दछ ।
यही अनुरुप सर्भेक्षण (२०१०) मा गरिबी न्युनीकरण गर्ने गरीबको घरदैलोमा वित्तीय पहुंच पु¥याएर गरीबको हातमा व्यवसाय पु¥याउन साना पूंजीको व्यवस्थापन मिलाइदिने कार्य लघुवित्तीयसेवा प्रदायक संस्थाहरुले गरेका कार्यलाई गरिबी न्यूनीकरणको शस्त्रको रुपमा लघुवित्तलाई लिन सकिन्छ भन्ने उल्लेख गरेको छ ।
भने, यसै अनुरुप त्यसवेला १०वटा लघुवित्तसंस्थाहरुलाई उत्कृष्ठ संस्थाको रुपमा अध्ययनले देखाएको छन् । जस अन्तरगत ती संस्थाहरु छिमेक विकास बैंक, निर्धन उत्थान बैंक, स्वाबलम्बन विकास बैंक, स्वमबलम्बन विकास केन्द्र, ग्रामीण महिला उत्सुकता विकास मञ्च (फरवार्ड) सुनसरी, जिवन विकास समाज, नेरुडे लघुवित्त विकास बैंक, सहारा सहकारी संस्था ली।महुली सामुदायिक केन्द्र, सृजना विकास केन्द्र सिराहा ।
तर हाल सम्म आधिकारिक रुपमा सरकारी तथा गैह्रसरकारी निकाय वा अन्य संघसंस्था, विश्व विद्यालय तथा अर्थविदहरुले कुनै अध्ययन र अनुसंधान गरेका छैन । लघुवित्तले देशको अर्थतन्त्रमा के फरक पारेको छ । कतीलाई रोजगारी प्रदान गरेको छ । कती गरीब विपन्नलाई  साना साना उद्यमी बनाएका छन्, प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रुपमा सकारात्मक र नकारात्मक के असर परेको छ ? भन्ने कुराको राज्यपक्षले विश्लेषण गरेको छैन ।
साथै अध्यापन गराउने औपचारिक कलेज तथा विश्वविद्यालयहरुले कुनै अध्ययन अनुसंधान गराईएको देखिदैन ।  यसरी लघुवित्तलाई औपचारिक रुपमा अध्यय्न अध्यापनको विषयबस्तु अर्थशास्त्र, लघुउद्यम व्यवसायी, व्यवस्थापन तथा समाज विकास र परिवर्तन व्यवस्थापन जस्ता विषयबस्तुमा राखिनु पर्दछ, जसअन्तर्गत हालसम्म त्यस्ताखालको गतिविधि हुनसकेको अवस्था देखिएको छैन ।
तर व्यक्तिगत रुपमा उच्च शिक्षा स्नातक, स्नातकोत्तर, विद्यावारिधी हासिल गर्न चाहनेहरुको सोधपत्रहरुका लागि विभिन्न अध्ययन, सर्भेक्षण तथा अध्ययन अनुसंधानहरु गरेको छ । विशेष गरी गरीबको घर दैलो गाउ गाउ, बस्ती बस्तीमा विभिन्न जोखिमहरुको सामाना गर्दै लघुवित्त संस्थाहरुले ती गरीब विपन्नलाई वित्तीय सेवाको पहुंच पु¥याउने संस्था तथा व्यक्तिहरुलाई कुनै उत्प्रेरणा तथा हौसला बढाएर सम्मान गर्ने अवस्था देखिदैन । ती संस्थाहरुलाई उत्प्रेरणा तथा सहयोगको वातावरण सरकार राज्य पक्षले गर्नु जरुरी देखिन्छ ।
यसरी नेपालमा पनि गरिबी न्युनीकरणको अभियानमा विभिन्न खाले लघुवित्त संस्था तथा अभ्यस्तकर्ताहरु संलग्न रहेका छन् । हाल सम्म नेपाल राष्ट्र बैंकबाट ईजाजत प्राप्त तीन खाले संस्थाहरुः
१. लघुवित्त विकास बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरु,
२.  लघुवित्त कारोबार इजाजत प्राप्त गैरसरकारी संस्थाहरु, र
३.  लघुवित्त कारोबार गर्ने ऋण तथा बचत सहकारी संस्थाहरु रहेका छन् ।
जसमा ठूलाखाले लघुवित्त बैंक तथा संस्थाहरु निर्धन उत्थान बैंक, ग्रामीण विकास बैंक, स्वाबलम्बन लघुवित्त विकास बैंक, छिमेक विकास बैंक, रुरल माईक्रोफाईनान्स डेभेलेपमेन्ट सेन्टर, फरवार्ड कम्यूनिटी माईक्रोफाइनान्स वित्तीय संस्था, नेरुडे लघुवित्त वित्तीय संस्था, फस्टमाईक्रो फाईनान्स वित्तीय संस्था, लक्ष्मी माईक्रोफाईनान्स, ओमी माईक्रोफाईनान्स, महिला सहयात्रा, स्वरोजगार वित्तीय संस्था जीवन विकास समाज, साहारा नेपाल लगायत ३६  लघुवित्त विकासबैंक र २८ गैरसरकारी संस्थाहरु र केही सहकारी संस्थाहरु देशका अती विकट तीन जिल्ला बाहेक अन्य सबै जिल्लाहरुमा यो लघुवित्त कार्यक्रम संचालनमा रहेका छन् । नेपालमा औपचारिक रुपमा वित्तीय क्षेत्रमा कारोबार गर्ने ईजाजत प्राप्त संस्थाहरुलाई  क, ख, ग, घ वर्गमा राखिएका छन् । जस अन्तरगत लघुवित्त संस्थाहरु “घ” वर्गको वित्तीय कारोबार गर्ने विकास बैंक तथा गैह्सरकारी संस्था एंव बचत ऋण सहकारी संस्थाहरु हुन् । हाल सम्म ‘क वर्गका बाणिज्य बैंकका संख्या ३०, ‘ख विकास बैंकका संख्या ७६, ख वर्गका वित्तीय संस्था, ‘ग वर्गका वित्त कम्पनिहरुका संख्या ४८ (वित्तीय संस्था), ‘घवर्गका लघुवित्त विकास बैंकका संख्या ३९ (घ वर्गका वित्तीय संस्था) र लघुवित्त कारोबार गर्ने गैरसरकारी संस्थाका संख्या २७ र सहकारी संस्थाहरु १५, अन्य वित्तीय कारोबार गर्नेको संख्या ८ रहेका छन् । (श्रोतः नेपाल राष्ट्र बैंक, असार २०७२)
लघुवित्तलाई नेपालको हालैको मौद्रीक नीतिले तोके बमोजिम बढीमा रु. ३ लाख विना धितो र बढीमा ७ लाख सम्म,समूह जमानीमा ६ लाख सम्म प्रत्येक समूहका प्रत्येक सदस्यहरुले पाउन सक्ने, र विकट क्षेत्रमा विना धितो समूह समूहलाई नै बढीमा रु.५ लाख सम्म ऋण प्रदान गर्न सकिनेछ । हालै मात्र नेपाल राष्ट्र कैंकले अनिवार्य रुपमा कर्जा सूचना संकलन र वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम गनुपर्ने निर्देशन गरेका छन्, भने शाखा कार्यालय खोल्नुपर्दा अनिवार्य रुपमा नेपाल राष्ट्र बैंकसंग ईजाजत लिनुपर्ने हुन्छ । लघुवित्त संस्थाहरुको पनि प्रत्येक्ष रुपमा नियमन तथा अनुगमन सुपरिवेक्षण प्रत्येक वर्ष नेपाल राष्ट्र बैंकले नै गर्दछ ।
यी लघुवित्त संस्थाका संचालकहरुमा मनोनित तथा निर्वाचित दुबै प्रकारका हुन्छन् भने, प्रमुख कार्यकारी अधिकृतको नीयुक्ति प्रक्रिया दुई कार्यअवधि ४,४ वर्षको हुन्छ भने, हाल व्यवहारिक रुपमा यस्ता लघुवित्त संस्थाहरुले प्रमुख कार्यकारी अधिकृतलाई दुईकार्यकाल भन्दा बढी समय पनि राखिएको देखिन्छ ।
गैह््रसरकारी संस्थाबाट प्रवद्र्धित हुने लघुवित्त संस्थाहरु ‘घ’ वर्गको वित्तीय ईजाजत लिदां, संस्थाहरुको शेयर सवामित्व २५ प्रतिशतबाट बढाएर ५१ प्रतिशत पुर्याईएको छ ।
तथा त्यसैगरी लघुवित्त संस्थाहरुले आफ्नै कार्य दिशा व्यवसायिक योजना  र हाल नेपालका लघुवित्त संस्थाहरुले पनि विभिन्नपद्धति व्यवस्थापन गर्न कार्यक्रमका आधारभूत विषयवस्तु,कार्यक्रम संचालन नियमावली, वित्तीय तथा कर्मचारी व्यवस्थापन विनियमावली, शाखा संचालन निर्देशिका, तथा (कार्यक्रम संचालन कोड) पारदर्शिता, उत्तरदायित्वबोध, ग्राहक सदस्य संरक्षण, वित्तीय साक्षरता, वित्तीय विश्लेषण र वित्तीय तथा संचालन जोखिम व्यवस्थापन गर्न छुट्टै आन्तरिक लेखा समिति र विभाग राखी काम हुन्छन् भने, यसरी नैकर्मचारी व्यवस्थापन, भर्ना, सरुवा बढुवा, स्तर उन्नति मानवसंसाधन आवश्यकता अनुसार विभिन्न तालीम सेमिनार गोष्ठी मानवीय संसाधन तथा क्षमता विकास विभाग समेत राखी काम गरेको देखिन्छ, भने विपन्न वर्गमा अनिवार्य लगानी गर्नुपर्नेनीतिगत रुपमै (क) वर्गका बाणिज्य बैंकहरुलाई ५ प्रतिशत, (ख) वर्गका बाणिज्य तथा विकास बैंकहरुलाई ४ प्रतिशत, (ग) वर्गका वित्तीयकम्पनिहरुलाई ३ प्रतिशत अनिवार्य विपन्न वर्गमा लगानी गर्नुपर्ने नीति लागु गरेको छ ।
यसरी यस्ता लघुवित्त संस्थाहरु मार्फत संचालित लघुत्ति कार्यक्रमले गरिबी न्युनिकरणलाई सोझै देखिनसक्ने परिवर्तनहरु गराइएको देखिन सकिन्छ । जस अन्तरगत विगतका १०÷१२ वर्ष अगाडि गरिको घरदैलो र गाउंघरको अवस्थालाई नियालेर विश्लेषण गर्दा फरक खाले विकासका स्वरुप अवस्थाहरु थिए तर हालको अवस्थामा ती गांउ बस्ती बस्तीहरुमा घरका छाना देखि, लगाउने लुगा, खानपानको तौर तरिका स्तरउन्नति भएको देखिन सकिन्छ । यसरी यो केवल लघुवित्तले मात्रै सम्भव भएको भन्दा पनि लघुवित्तले प्रत्यक्ष रुपमा घर परिवारलाई आम्दानीको श्रोत उत्पादन गर्ने बाटोमा डो¥याएको हुनाले गाउंको विकासमा परिवर्तन गर्नमा मद्धत पु¥याएको छ, गरिबीको सारथीको रुपमा लघुवित्त भएको देखिन्छ । अर्थात ग्रमाीण अर्थतन्त्रको विकासमा लघुवित्तको साहारा भएको विश्वका लघुवित्त संस्थाहरुले प्रमाणित गरेर देखाई सकेका छन् । विश्व बैंकको गरिबी मापन आधारलाई हेर्दा प्रति व्यक्ती आय दैनिक एक दशमलव पच्चीस १।२५ अमेरिकी डलर भन्दा कम आय भएका व्यक्तीलाई गरिबीको रेखामुनी राखेका छन् भन्ने,हाल नेपालमा २५।२ प्रतिशत (जनगणना २०११) प्रतिशत जनता गरिबीको रेखामुनी रहेकाछन् ।

जसलाई सहयोग गर्ने सकारात्मक लगानीकर्ता, सरोकारवाला, नियमक निकायहरुको पनि प्रमुख भूमिका रहेका छन् भने, देश र समाजिक अवस्था माथि उकास्न सहज समाजिक र राजनीतिक वातावरणको पनि आवश्यकता रहेको हुन्छ । यद्यपी हाम्रो देशमा हाल सहमती र संविधान नबनिसकेको, तरल राजनितिक अवस्था हुंदा हुंदैपनि लघुवित्तकर्मी अभ्यस्तकर्ताहरु गरिबी घटाऔं कार्यमा लागि रहेका छन् । गरीबको हात हातमा पैसा, तिनका घर दैलोमा अन्य वित्तीय पहुंच र शिक्षा तथा साक्षरता गराई, साना साना उद्यमी तथा स्वरोजगारहरु सिर्जना गरेका छन् । तीनिहरुलाई दैनिक छाक टार्ने देखि पारिवारिक तथा सामाजिक दायित्वसंगै अन्य घर सम्पत्तिजोड्दै तिनका स्तरउन्नति बढाउने कार्यहरु गरिरहेकाछन् ।
लघुवित्तको औचित्य र विशेषता
देशमा व्याप्त रहेका गरिबी न्युनीकरण गर्नुपर्ने सामुदायिक व्यक्तिहरुको मौलिक अधिकारको रुपमा अनिवार्य खानेकुरा, लगाउने लुगा, एउटा सुरक्षित बस्ने घर, चर्पी, शुद्ध खानेपानी, र बालबालिकालाई विद्यालयमा पठाउन सक्ने जस्ता आधारभूत कुराहरु हुन् । जो यी आधारभूत कुराहरु लघुवित्त कार्यक्रम मार्फतबाट सना पूंजिको व्यवस्थापन गर्नुका साथै समुदायलाई श्रमको उपयोग गर्न स्वरोजगार उद्यमशील बन्न मद्दत गर्दछन् । समाजमा काम नपाउने फजुलको समय विताउनेलाई समयको सदुपयोगिता गर्न सिकाउदछ ।
सेवाग्राही सदस्य तथा सदस्यका परिवारहरुलाई फजुल खर्च तास जुवा, जांड रक्सी, चुरोट बिडी खैनी तम्बाखु खानबाट बचाउछ । लघुवित्त कार्यक्रममा संलग्न घर परिवारको आर्थिक स्थितिमा सुधार ल्याउन, छोराछोरी विद्यालय, कलेज पढाउन मद्धत पुगेको छ भने सामुदायिक सरसफाइमा ध्यान दिन, समाज र घर परिवार समेतबाट ईज्जत सम्मान पाउन भलादमी, सभ्य व्यक्तित्वको नेतृत्व विकास गर्ने मौका यस लघुवित्तले प्रदान गराउछ । जसले गर्दा समाजमा घट्ने घरेलु तथा महिला हिंसा, कुरीति बोक्सीको आरोप तथा वाल विवाह, दहेज प्रथालाई निरुत्साहित तथा कम गर्ने कार्य यस लघुवित्तले गराउदछ ।
समुदायमा असमानता विभेद देखिनु भनेको उससंग पैसा नहुनु, अशिक्षा र बेरोजगारीले कमजोर पक्षकाघरदैला सम्म पूजिं तथा पैसा पु¥याउने कार्य यस लघुवित्त संस्थाहरुले गरेकाछन् ।तर सो पूंजी वा पैसालाई दुरुपयोग नगरी सही सदुपयोग गर्न सकेको खण्डमा सोझै घर परिवारलाई प्रगति र समाज विकासमा मद्धत पु¥याउन सकिन्छ । जसलाई कार्यक्रमको सही व्यवस्थापन, अनुसासन तथा नियमक निकायको अनुगमन सुपरिवेक्षण निरिक्षण समयसापेक्ष नयां प्रविद्धिको प्रयोगसंग अगाडि बढाउन सकेमा लघुवित्तले गर्दछन्, सृजना पूंजि, बजार र स्वरोजगारी घर घरमा, ग्राहक सदस्यको मुहारै फेर्छन् आर्थिक र सामाजिक प्रगति गरी घर घरमा” यो नारा जसतै लघुवित्त ऋणको सहि सदुपयागिता गर्न सिकाउछन् सक्यो र यसलाई अझ राज्यको तहबाट प्रोत्साहित तथा ग्राह्यता दिन सकेको खण्डमा साना साना अर्थतन्त्र सुदृढीकरण गरी गरिबी न्यूनीकरणका लागि अचुक अस्त्रको रुपमा लघुवित्तलाई लिन सकिन्छ ।
लघुवित्तको संचालन पद्धति र सेवा प्रदायक विषय बस्तु नेपालमा पनि धेरै जसो संस्थाहरु समूहगत ग्रामीण पद्धतिमा अंगिकार गरिएका छन् । जस अन्तरगत केही संस्थाहरुले देशको भगौलिक अवस्थालाई मध्यनजर गरी पहाडका दुर दराजविकटमा सामुदायिक दायित्व समूह लगानी पद्धति अपनाएका छन् भने केही शहरी बस्तीहरुमा यस्ता संस्थाहरुले व्यक्तिगत समूहगत पद्धति अपनाएको देखिन्छन् ।
नेपालका लघुवित्तका सेवाहरु
ऋण तर्फः साधारण कजा, मौसमी कर्जा, लघुउद्यम कर्जा, स्वरोजगार तथा सक्षमता विकास कर्जा, घरकर्जा, बैकल्पिक उर्जा तथा खानेपानी चर्पी व्यवस्थापन कर्जा, बचत तर्फः साधारण बचत, ऐच्छिक बचत, व्यक्तिगत बचत,वाल बचत, दुइगुणा बचत, लखपति बचत, सजिलो बचत,  कल्याणकारी फण्ड बचत, सामाजिक सुरक्षण तर्फः सदस्य मृत्यू सुरक्षण कोष, लघुउद्यमी सुरक्षण विमा कोष, दैवी प्रकोप विमा व्यवस्था, रेमिट्यान्स तर्फः सबै प्रकारका रेमिट सेवाहरुः रिलाईन्स, प्रभु, वेस्टर्न मनी ट्रानसफर, सजिलो रेमिट । यसरी सबै सदस्यहरुलाई समूह प्रवेश पूर्व तालीम, ऋण प्रवाह गर्दा वित्तीय
साक्षरता तालीम अनिवार्य रुपमा दिने गरिन्छ ।
लघुवित्त विकास र गैह्रसरकारी संस्थाहरुको योगदान
नेपालमा लघुवित्तको शुरुवात बि.स. २०२० सालमा सहकारी बैंक र बि.स. २०२४ मा कृषि विकास बैंक औपचाकि प्रक्रियागत रुपमा बि.स. २०३२ सालमा, सीपविकास तथा कृषि उद्योग सन १९७४ देखि १९८१ (बि.स.२०३८) सघन बैंकिङ कार्यक्रम, ग्रामीण महिला उत्पादन ऋण कार्यक्रम बि. स. २०३९ ग्रामीण स्वावलम्वन कोष बि.स. २०४७, गरीबसंग बिशेश्वर कार्यक्रम बि।स। २०४८, सहकारी ऐन बि.स. २०४८, ग्रमीण बैंक अनुशरण कार्यक्रम बि.स.२०४९, महिला लघु ऋण परियोजना बि.स.२०५०, लघुवित्त विकास बैंक २०५४ र वित्तीय मध्यस्थ कारोबार गर्ने गै.स.सं. ऐन २०५५, ग्रामीण लघुवित्त विकास केन्द्र बि.स. २०५६ लगायत अन्य दात्री निकाय गरिबी निवारण कोष, ईजाजत प्राप्त गैर सरकारी संस्थाहरु छन् । विश्वमा पनि लघुवित्त सन १९९० बाट सुरु भएको हो । तर लघुवित्तको लागि बांगलादेश प्रख्यात रहेकोमा नोबेल पुरस्कार बिजेता प्रो. मोहम्मद युनुशले सन १९७० देखि जोबारा गाउँबाट शुरुवात गरी हाल ग्रामीण बैंक बांगलादेश भनेर संसारमै चिनिने गरिबी न्युनिकरणमा सहयोग पु¥याउने सामाजिक व्यवसाय भनेको लघुवित्त कार्यक्रम हो । संसार भरी लघुवित्तलाई गरिबी न्युनिकरणको प्रमुख औजारको रुपमा प्रयोग गरेका छन् । जस अन्तर्गत ९० प्रतिशत भन्दन बढी महिलाहरुको सहभागिता देखिन्छ ।
लघुवित्त सम्वन्धी विश्वभरी प्रतिदिन १ अमेरिकी डलर भन्दा कम आय भएका ब्यक्तिहरुलाई गरिबीको रेखामुनी राख्ने मुलुकको राष्ट्रिय योजना आयोगको प्रति ब्यक्तिको वार्षिक आमदानी रु. ४,४०४ लाई गरिबीको रेखामुनी रहेको र नेपाल राष्ट्र बैंकको अनुसार प्रति ब्यक्ति रु. ५,५०० वार्षिक आमदानी गर्न सक्ने ब्यक्तिहरुलाई गरिबीको रेखामुनी राखेका छन् । सन १९९५÷९६ मा नेपालको ४१.७६ प्रतिशत कुल जनसंख्या थियो भने, ग्रामीण क्षेत्रमा ४३.२७ प्रतिशत, शहरी क्षेत्रमा २१ प्रतिशत थियो, भने हाल २००३÷०४ नेपालमा औषत रु. ७,६९६ लाई, कुल जनसंख्यामा नेपालको गरिबी ३०.८५ प्रतिशतबाट झरेर २५.४२ प्रतिशत रहेको थियो । हालैको विश्व बैंकको सर्भेक्षण अनुसार नेपालमा गरिबीको रेखामुनी कुल
जनसंख्यामध्ये ६५ प्रतिशत रहेको देखाएको छ ।
यसरी एसियाको प्रश्नावली आधार मानी विश्व समुदायमा गरिबी न्युनिकरणका लागि लघुवित्तले  पुर्याएको योगदान उल्लेखनीय रहेको पाइन्छ । यसै कारणको महत्व बुझेर नेपालले पनि औपचारिक रुपमा ग्रामीण विकासमा बैकिङ्ग पहुँच पुर्याउन ग्रामीण विकास बैंकहरु ल्याएको थियो भने सोही समयबाट केही गैह्र सरकारी संस्थाहरुले लघुवित्तको कामलाई अघि सारेका थिए । तर पछिल्लो समयमा आई पुग्दा सम्म सरकारी स्तरबाट ल्याइएका ग्रामीण विकास बैंकहरु सरकार मुखी सोच हावी भएका कारण ५ वटा ग्रामीण विकास बैंक मध्ये ४ वटाको अवस्था राम्रो हुन सकेन भने गैह्र सरकारी स्तरबाट शुरु भएका लघुवित्तको अवस्था सुदृढ हुँदै गयो । जुन कुरालाई तलको तथ्यांकबाट पनि विश्लेषण गर्न सकिन्छ ।
ग्रामीण विकास बैंकहरु (१ वटा) ५ वटालाई मर्जर पछिको गैर सरकारी संस्थाहरुबाट रुपान्तरण भई आएका लघुवित्त विकास बैंकहरु (९ वटा)   निजी स्तरबाट खुलेको लघुवित्त विकास बैंकहरु जम्मा (३२ वटा)  फरवार्ड कम्युनिटी माईक्रोफाइनान्स वित्तीय संस्था र नेपाली लघुवित्त लघुवित्तको क्षेत्रमा भएको कामको परिणाम हेर्दा गैह्र सरकारी संस्थाले शुरु गरेको कार्यक्रम बढी प्रभावकारी र विस्तार भएको पाईन्छ । उक्त तथ्याङ्कलाई फरवार्ड कम्युनिटी माइक्रोफाइनान्समा तुलना गरेर हेर्दा निम्न अनुसार देखिन जान्छ ।  फरवार्ड कम्युनिटी माईक्रोफाइनान्स जम्मा (३६ वटा)
यस पछिल्लो तथ्याङ्कको आधारमा हेर्दा फरवार्ड कम्युनिटी माईक्रोफाइनान्स वित्तीय संस्थाले कुल नेपाली लघुवित्तको क्षेत्रमा लघुवित्त विकास बैंकहरुको योगदानको १० प्रतिशतको हाराहारीमा सेवा पु¥याई रहेको छ ।  पछिल्लो समयमा आई पुग्दा ती गैह्र सरकारी संस्थाले शुरु गरेको लघुवित्तको कार्यक्रम लघुवित्त विकास बैंकमा परिणत हुँदै गए । तर गैह्र सरकारी संस्थाहरुले शुरुका अवस्थामा कसरी कुन मेहनत र त्यागबाट कार्यक्रम चलाएका थिए र कुन अवस्थाबाट हालको स्थितिमा आई पुगेका छन् भनी विश्लेषण भएको पाईदैन । गैह्र सरकारी संस्थाहरुले सुन्य पूँजीबाट कार्यक्रम शुरु गरेको हुनाले न्युन खर्चमा स्वयंसेबकको रुपमा खटेर, दाताहरुले दिएको सहयोगलाई संचित गरी राखेर, प्रशासनिक खर्चमा समेत व्यक्तिगत सहयोग गरेर कार्यक्रमलाई अगाडि बढाएर लगेको यथार्थ रहेको छ । यसरी संचालन गरेको लघुवित्तको कार्यक्रमले निश्चित समयपछि एउटा आकारमा आई पुगेको हुन्छ र सोबाट संस्था आत्म निर्भर तर्फ गएको हुन्छ । त्यसपछि सो कार्यक्रमलाई लघुवित्त विकास बैंकमा हस्तान्तरण गर्दा सो बैंकले शुरुका दिनबाट नै ठूलो कारोबार र आम्दानी पाउने  भएकाले मुनाफा गरेको देखिन्छ । तर त्यस अवस्थासम्म ल्याई पु¥याउन विगतका १०औं बर्ष पहिले देखि गैह्र सरकारी संस्थाको रुपमा रहेर सो कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा गरेको मेहनत, त्याग र योगदानको उल्लेख त्यहाँ देखिदैन ।
तर सो कुराको परिणाम मात्र हेरेर लघुवित्त विकास बैंकहरुले शुरुका दिनबाट नै मुनाफा कमाइ रहेका छन् भनी वित्तीय बजारमा प्रचारबाजी भएको पाईन्छ भने अर्का तिर सोही परिणाम देखेर वित्तीय लगानी कर्ताहरु बजारमा भटाभट नयाँ लघुवित्त विकास बैंकहरु दर्ता गराउन नेपाल राष्ट्र बैंक धाई रहेको अवस्था रहेको छ । भर्खरै खुलेका नयाँ लघुवित्त विकास बैंकहरुले १०औं बर्ष पहिलेदेखि अरु संस्थाले गरी ल्याएको कार्यक्रमको देखासेखी गरेर सोही किसिमको वा सो भन्दा बढी आर्कशक कार्यक्रम ग्राहकसमक्ष लगि रहेका छन् । तर ती ग्राहकसँगको पहिचान र अनुभव कति छ भन्ने नबुझी ल्याएको कामको परिणाम कस्तो हुन्छ भन्ने नतिजा आउन केही समय कुर्नु पर्ला ।
निष्कर्षः
विशेष गरी गरीबको घर दैला गाउं गाउ, बस्ती बस्तीमा विभिन्न जोखिमहरुको सामना गर्दै लघुवित्त संस्थाहरुले ती गरीब विपन्नलाई वित्तीय सेवाको पहुंच पु¥याउने संस्था तथा व्यक्तिहरुलाई कुनै उत्प्रेरणा बढाएको सम्मान गरेको अवस्था देखिदैन ।  कुरालाई ती संस्थाहरुलाई उत्प्रेरणा तथा सहयोगको वातावरण राज्य पक्षले गर्नु जरुरी देखिन्छ । लघुवित्त कार्यक्रम लैङ्गिक विभेदलाई पनि अन्त गर्दै मुलुकको मुल प्रवाहीकरणमा महिलाहरुको अर्थपूर्ण सहभागिताका कारणले विपन्न तथा गरीब पछाडि परेका वर्ग तथा समुदायलाई राज्यको प्रमुख सवालहरुसंग विश्लेषणात्मक रुपमा यस क्षेत्रले पहल कदमी गरेको आत्मसाथ गर्नुपर्ने हुन्छ । विकासको मूल प्रवाहमा महिला तथा विपन्न वर्गीय, क्षेत्रीय, लैङ्गीय सवाल रहेकोमा यिनीहरुको उचित सहभागिता गराउदै प्रतिवद्घता ईमान्दारिता, जवाफदेहिताको रणनीति तयार गरी राज्यको प्रत्येक तह र तप्काबाट यो कार्यक्रमलाई सुचारु रपले संचालन गरेको र अझ सरल  सुलभ ढंगबाट संचालन गर्नुपर्ने देखिन्छ । यसरी गरीब विपन्न समक्ष स्थानीय स्तरमै सेवा प्रवाह गर्न सकेको कार्यक्रम हुंदा हुंदै पनि विभिन्न चुनौती, सवाल मुद्घाहरु पनि त्यतिकै छन् ।
मुलुक नयाँ संघीय, लोकतान्त्रिक– गणतन्त्रामक नेपाल बन्ने संघारमा, राजनीतिक तरलताका कारण एक आपसमा सहकार्य र सहमतिको वातावरण प्रतिकुल, आशा अपेक्षामा बसेको महिला समाज, गरीब, विपन्न, दलित, आदिवासी जनजाती, थारु, मधेशी, सीमान्तकृत अल्पसंख्यक र कार्यक्रम संचालन गर्ने संघसंस्थाहरुमा अनावश्यक बन्द हडताल, राजनीतिक गुटबन्दी, लघुवित्त नीति नियम क्षेत्र भन्दा, क्षमता भन्दा बाहिर अनावश्यक माग शर्त राख्ने कर्मचारी समूहहरुले यसको सहज र सरल कार्यान्वयन प्रक्रियालाई प्रतिकुल अशर पारेका छन् । यसका साथै लघुवित्त कार्यक्रमले महिला तथा विपन्न स्तरमा काम गर्ने, तल्लो स्तर स्थानीय स्तर सम्म पुग्ने र पुर्याउने लघुवित्त संस्था तथा सहकारीहरुलाई राज्य र सरकार सहयोग गर्न मौलिक अधिकार भित्र अटाइनु पर्दछ अर्थात राज्यको संवैधानिक कानूनमा उल्लेख गरिनु पर्दछ ।
यस विषयलाई स्थानीय स्तरका महिला लघुवित्त संस्था वा सहकारी वा विपन्न वर्ग स्वरोजगारको ब्यवस्था ग्यारेन्टी कायम गर्ने कुरा संविधानको मौलिक अधिकारभित्र राख्नु जरुरी देखिन्छ । हाम्रो देशका राजनीतिज्ञ तथा दल र राज्य सरकार भित्र ठूला–ठूला रणनीति योजन । ठूला–ठूला सन्धी सम्झौता, बिधुत खानेपानी, बाटोघाटो जस्ता योजना, विकास नीति तथा कार्यक्रम बनाउने, योजनाहरु तय गर्ने मात्र नभई ग्रामीण स्तरमा कार्यन्वयन तहसम्म पुर्याएकालाई प्रोत्साहन गर्नु जरुरी देखिन्छ । यसरी यसलाई कसरी यसको संयन्त्रहरुसंग गरीब विपन्न कहां कसरी जोड्न सकिन्छ ? भन्ने खोजी पनि गरिनु पर्दछ । अर्थात त्यस संयन्त्र भनेको लघुवित्त कार्यक्रम संचालन संघ संस्थाहरुसंग संयोजन, अनुबन्धन गरेर सरकारको नीति तथा कार्यक्रमलाई कार्यन्वयन गराउनुपर्दछ । अनिमात्र देश र जनताको कल्यण हुन्छ । जस अन्तर्गत मुलुक दीगो शान्तिको सांस फेर्न सक्नेछ । भन्ने कुरालाई लघुवित्तले सावित गरेर देखाई सकेको छ । जस अनुसार अब सरकार र राज्य गरीब विपन्नको थोरै कोसिसले पनि जनताको लागि गरिबी न्युनिकरण गर्ने शसक्त माध्यम सावित हुन जोड पुग्न सक्दछ । लघुवित्तले गरेका सकारात्मक उपलब्धीहरु गाउं गाउंमा स–साना बचत गर्न सिकाउनुका साथै बचत गरी सम्पती जोड्न सिकाएका छन्, स्वाथ्य सेवा लिन दिन सचेत हुनुका साथै स्वास्थ्य सुधार भएका छन्, सम्पती जोडन सचेत भएका छन्, स्वाथ्य खानेकुरा खान र जुटाउन सक्षम भएका छन्, सामाजिक र राजनीतिक रुपमा शसक्तीकरण भएका छन्, परिवार र समुदायबाट इज्जत र सम्मान पाएका छन्, पारिवारिक निर्णयहरुमा सहभागिता हुने गरेका छन् ।
साथै लघुवित्त क्षेत्रमा केही नकारात्मक क्रियाकलापहरु पनि बढेका देखिन्छन् । लघुवित्त संस्थाहरु अनावश्यक प्रतिस्पद्घार्, ग्रामीण तथा शहरी भेकमा हुने भन्दा बढी उही सदस्यको दाहोरोपना, आवश्यकता भन्दा बढी ऋण लिने र दिने, प्रवृतिले गर्दा भाखा नाघ्ने खराब ऋणको रकम तथा संख्याबढ्नाले जोखिम व्यवस्थापन खर्च बढ्न जाने र भविश्यमा वित्तीय क्षति हुन सक्ने, लघुवित्त संस्थाहरु बढी नाफा कमाउने प्रवृतिको रुपमा गरिब सदस्यहरुमा कम ध्यान पुर्याउनु, ऋण बचत
ब्यावदरबारे सदस्यहरुमा बुझाई कमी, लघुवित्त संचालनकर्मी सदस्य समरक्षंण र सामाजिक व्यवसाय प्रतिबुझाईमा कमी  र सदस्य र सदस्य वृद्धिलाई नै लघुवित्त संस्थाको साइज आधार मान्ने प्रवृतिले सदस्यहरुको कुनै व्यवसायिक विश्लेषण, सदुपयोगिता विश्लेषण नगरी लगानी गर्दा भोलि आउन सक्ने वित्तीय क्षति हुनसक्ने समभावना देखिन्छ ।
—भगबती चौधरी, लघुवित्त अभ्यस्तकर्ता
http://headlinenepal.com/archives/11004
Read more ...

नेपालमा लघुवित्त बैंकहरुको अवस्था, चुनौति र समाधान

पछिल्लो समय नेपालका लघुवित्त बैंकहरुको अवस्था सुधारोन्मुख छ । गत वैशाख १२ गतेको विनाशकारी भूकम्प, मधेश आन्दोलन र भारतीय नाकाबन्दीका कारण प्रभावित बनेका ठाउँहरुका लघुवित्त बैंकहरुको कारोबारमा ठूलै असर पुगेको थियो । तर पछिल्लो समय ती संस्थाहरुको कारोबारमा क्रमशः सुधार आइरहेको छ । मुलुकमा अहिले झण्डै ४० वटा लघुवित्त बैंकहरुले १६ लाखभन्दा बढी ग्राहक सदस्यहरुलाई सेवा दिदैआएका छन् । लघुवित्त बैंकहरुका शाखाहरु ७५ जिल्लामा पुगिसकेका छन् । लघुवित्त बैंकहरुको ५९ अर्ब रुपैयाँजति कर्जा लगानी रहेको छ भने १७ अर्ब रुपैयाँजति ग्राहकहरुको बचत तथा निक्षेप रहेको छ । त्यस्तै नेपालको आर्थिक विकासमा लघुवित्तको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ तर यसको उचित मूल्यांकन भएजस्तो लाग्दैन । धेरैजसो यसले लिने ब्याजदर तथा सेयर मूल्यको आधारमा मात्र यसको मूल्यांकन हुने गरेको छ, जुन गलत छ । नेपालजस्तो मुलुकमा वित्तीय पहुँच अभिवृद्धि गर्न लघुवित्तको विकल्प छैन । त्यसैले सरकार तथा नेपाल राष्ट्र बैंकले यसमा यथोचित सहयोग पुर्याउन अनुरोध गर्दछु ।
लघुवित्त बैंकहरुको सेयर मूल्य उच्च हुनुुको कारण
सेयर मूल्य उच्च हुनुमा धेरै कुराको प्रभाव रहन्छ । जस्तो, कुनै पनि वस्तुको मूल्य त्यसको उपयोगिता, माग र आपूर्तिबीचको सन्तुलन, प्रतिफल आदिले निर्धारण गर्छ । लघुवित्त बैंकहरुको सेयर मूल्यमा पनि उपर्युक्त कुराहरुले असर गरेको छ । लघुवित्त बैंकहरुको सेयर पुँजी कम रहेकोले बजारमा आपूर्ति कम र माग बढी छ । वित्तीय अवस्था राम्रो छ । सेयरधनीहरुलाई उच्च प्रतिफल दिइरहेका छन् । लघुवित्तको बजार सुनिश्चत छ । कर्जाको गुणस्तर राम्रो छ । यिनै कारणहरु नै होलान् सेयर मूल्य उच्च हुनुमा । लघुवित्त बैंकहरुको चुक्ता पुँजी बढाउने नेपाल राष्ट्र बैंकको घोषणा पनि सेयर मूल्य उच्च हुनुको कारण हुनसक्छ ।
लघुवित्त बैंकहरुको लगानी 
लघु कर्जा सानो हुन्छ र छोटो अवधिको लागि दिइन्छ । त्यसैले धेरैजसो कर्जा छोटो समयमा प्रतिफल दिने आयआर्जन व्यवसायमा लगानी भएको हुन्छ । देशको कानुनले दिएको र समाजले स्वीकार गर्ने जुनसुकै आय आर्जन परियोजनामा लघुवित्त बैंकहरुले लगानी गर्छन् । धेरैजसो कर्जाहरु कृषितर्फ पशुपक्षीपालन, माछापालन, बाली उत्पादन कर्जा आदि व्यवसायमा लगानी भएको छ भने सेवा व्यवसायतर्फ खुद्रा पसललगायत अन्य व्यवसायमा लगानी रहेको छ । केही मात्रामा परम्परागत घरेलु उद्योग व्यवसायमा पनि लगानी छ ।   
लघुवित्त बैंकहरुको धितो र कर्जा ब्याजदर
लघुवित्त बैंकहरुको लक्षित वर्ग भनेको आर्थिक अवस्था कमजोर भएका वित्तीय सेवासँग सहज पहुँच नभएका विपन्न वर्ग हुन्, जससँग कर्जा लिनको लागि आवश्यक भौतिक धितो हुँदैन वा भए पनि धितो राखेर कर्जा लिन डराउँछन् । त्यसैले लघुवित्त बैंकहरुको प्रायः जसो कर्जा विना धितो सामूहिक जमानीमा प्रदान गरिन्छ । लघुवित्त बैंकहरुले विना धितोको कर्जामा लिने अधिकतम ब्याजदर २० प्रतिशत छ, जुन वाणिज्य बैंकहरुले लिने ब्याजदरको तुलनामा बढी भन्ने गरिन्छ तर उक्त ब्याजदर हुनुमा केही कारणहरु छन् । जस्तो लघुवित्त बैंकहरुले विना धितोमा ससानो कर्जा वितरण गर्छन । जसले गर्दा सञ्चालन लागत बढी पर्न जान्छ । वाणिज्य बैंकहरुको औसत प्रशासनिक खर्च अनुपात दुुई दशमलव पाँच प्रतिशतजति छ भने परिपक्व लघुवित्त बैंकहरुको औसतमा नौ प्रतिशत जति छ । यसले गर्दा पनि लघुवित्त बैंकहरुको ब्याजदर बढी नै हुन जान्छ । यदि वाणिज्य बैंकवाट कर्जा लिन लाग्ने अन्य दृश्य, अदृश्य खर्चहरु धितो मूल्यांकन, धितो रजिस्ट्रेसन, बीमा, कर्जा स्वीकृत हुनलाग्ने समय, यातायात खर्च आदि)लाई पनि समावेश गर्ने हो भने लघुवित्त बैंकहरुले लिने ब्याजदर बढी भन्न मिल्दैन ।
लघुवित्त बैंकहरुमा सुशासनको पालना
लघुवित्त बैंकहरु नेपाल राष्ट्र बैंकलगायत अन्य नियमनकारी निकायबाट नियमन हुने वित्तीय संस्था हुन् । त्यसैले संस्थागत सुशासन पालना गर्नुपर्ने नै हुन्छ । यसमा दुई मत हुनै सक्दैन । कतिपय संस्थामा वैयक्तिक कारणले संस्थागत सुशासनमा केही कमीरकमजोरी पनि भएका हुनसक्छन् तर यो समस्याले गर्दा नेपाल राष्ट्र बैंकले हस्तक्षेप नै गर्नुपरेको उदाहरण लघुवित्त बैंकहरुमा छैन । 
निक्षेप र कर्जाबाट देखिएको अस्वाभाविक नाफा 
नेपाल राष्ट्र बैंकले लघुवित्तको महत्व स्वीकार गरी यसको विकास र विस्तार गर्न कतिपय सुविधाहरु प्रदान गरेको छ । यस्ता सहुलियतहरुमा जोखिम भारित कोषको आठ प्रतिशत मात्रै पुँजीकोष राख्नुपर्ने, प्राथमिक पुँजीको ३० गुणासम्म वित्तीय स्रोत परिचालन गर्न पाउने, कम पुँजीमा नै लघुवित्त बैंक स्थपना गर्न पाउने आदि पर्दछन् । थोरै पुँजीमा बढी कारोबार गर्दा यस्तो देखिन गएको मात्र हो यो अस्वाभाविक हैन । त्यस्तै समय क्रम र कारोबारको वृद्धिसँगै चुक्ता पुँजी बढाउनुको विकल्प छैन । अहिले पनि राष्ट्रियस्तरको लघुवित्त बैंकको चुक्ता पुँजी १० करोड रुपैयाँ आवश्यकता पर्नेमा केही लघुवित्त बैंकहरुको चुक्ता पुँजी ५० करोड रुपैयाँको हाराहारीमा छ । त्यसैले चुक्ता पुँजी बढाउनु नै पर्छ तर हालको परिप्रेक्ष्यमा चुक्ता पुँजी कति बढाउने भन्ने मूल प्रश्न हो । चुक्ता पुँजी बढाएर मात्र पुग्दैन सबै लघुवित्त बैंकहरुले त्यो पूरा गर्न पनि सक्नुपर्छ । अन्यथा त्यसले पनि समस्या सृजना हुनसक्छ । त्यसैले नेपाल लघुवित्त बैंकर्स संघले हाल तोकिएको चुक्ता पुँजीको दुुई दशमलव पाँच गुणासम्म वृद्धि गर्न उपयुक्त हुने राय दिएको छ । 
ग्रामीण विकासमा लघुवित्त बैंकहरुको भूमिका
नेपालको आर्थिक विकासमा लघुवित्त बैंकहरुको विशेष योगदान रहेको कुरामा शंका छैन । नेपालमा विगतका वर्षहरुमा जे जति गरिबी घट्नसकेको छ । त्यसमा लघुवित्त र रेमिट्यान्सको प्रमुख भूमिका रहेको तथ्य स्वीकार गरिसकिएको विषय हो । गरिबी न्यूनिकरणको साथै वित्तीय पहुंचमा अभिवृद्धि, महिला सशक्तीकरण, विपन्न वर्गमा बैंकिङ बानीको विकास, घरदैलोमै बैंकिङ सेवाको सुरुवात, ग्रामीण क्षेत्रमा शाखा सञ्जाल, कर्जा लिँदा लाग्ने अदृश्य खर्चहरुको उन्मूलन÷कटौती आदि लघुवित्त बैंकहरुले गरेका महत्वपूर्ण उपलब्धि मान्नुपर्छ । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा विपन्न वर्गसँग पनि बैंकिङ कारोबार हुनसक्छ भन्ने कुरा प्रमाणित गरी विपन्न वर्गलाई औपचारिक वित्तीय पद्धतिमा भित्र्याउन लघुवित्त बैंकहरु सफल भएका छन् । 
यस क्षेत्रका चुनौतिहरु 
कठिन भौगोलिक अवस्था, वित्तीय साक्षरतामा कमी, उच्च प्रशासनिक लागत, राजनैतिक अस्थिरता, भौतिक पूर्वाधारको कमी, प्रविधिको न्यून प्रयोग, कर्जा दोहोरोपना, अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा आदि यस क्षेत्रका समस्या हुन् जस्तो लाग्छ । लघुवित्तमार्फत मुलुुकको समृद्धि र आर्थिक विकास गर्नको लागि पनि यी समस्या हल हुनुुपर्छ । 
राष्ट्र बैंकको भूमिका 
लघुवित्तमा अन्य देशको तुलनामा राम्रो नियमन भएको देशमा नेपाल पनि पर्दछ । नेपाल राष्ट्र बैंकको सहयोगी नियमनले नै नेपालको लघुवित्त क्षेत्र आजको अवस्थामा आउन सफल भएको हो । यसलाई निरन्तरता दिई लघुवित्तको विकास र विस्तारको लागि समयसापेक्ष नीति नियमबाट नियमन गरेमात्र पनि धेरै सहयोग पुग्छजस्तो लाग्छ । लघुवित्त बैंकहरुले प्रदान गर्ने भनेको वित्तीय मध्यस्थता र सामाजिक मध्यस्थता मात्र हो । यसबाट कृषक, व्यवसायी, उद्यमीहरुलाई वित्तीय स्रोत त उपलब्ध हुनसक्छ तर त्यतिले मात्रै पुग्दैन उनीहरुलाई गैरवित्तीय सेवा र अन्य सहयोगी सेवाहरु पनि आवश्यक पर्दछ । भौतिक पूर्वाधार, जनचेतना, वित्तीय साक्षरता आदि पनि आवश्यक हुन्छ । यी सबै सेवाहरु सरकारले पु(याउनसक्छ र पु(याउनु पनि पर्छ । यति भयो भने लघुवित्त बैंकहरुले आप्mनो सेवा अझ प्रभावकारी ढंगले प्रदान गरी उत्पादन र रोजगारीमूलक अवस्थाको सृजना हुनसक्छ । 
प्रकाशराज शर्मा, सिइओ लक्ष्मी लघुवित्त वित्तिय संस्था लिमिटेड 
http://bankingkhabar.com/?p=2077
Read more ...
Designed By Basanta Subedi