ताजा सामाग्री

सन्दर्भ लेख हरु

समाज

Wednesday, September 6, 2017

लघुवित्त

लघुवित्त भनेको थोरै आय आर्जन गर्ने वा प्रचलित बैङ्कहरूसम्म प्रत्यक्ष पहुँच नभएका व्यक्तिहरूप्रति लक्षित वित्तीय सेवा हो। लघुवित्त सेवाको धारणा अनुसार न्यून आय भएका मानिसहरूको वित्तीय सेवासम्म पहुँच पुर्‍याउन सकियो भने यसले गरिबीबाट माथि उठ्न सहयोग पुर्‍याउँछ। लघुवित्त सेवाले सर्वसाधारणलाई गरिबीबाट माथि उठाउन सक्ने भए पनि यो आफैंमा गरिबी निवारणको साधन भने होइन। लघुवित्त अन्तर्गत निम्नलिखित वित्तीय सेवा समाविष्ट हुन्छन्ः
लघु-कर्जा
लघु-सापटी
लघु-वीमा
वचत
पैसा हस्तान्तरण
लघुवित्त भनेको गरिबहरूलाई कर्जा दिनु, वचत गरिदिनु र अन्य आधारभूत वित्त सेवा उपलब्ध गराउनु हो (http://cgap.org)। लघुवित्त गरिबप्रति लक्षित हुन्छ। गरिबहरूले अनौपचारिक किसिमले वचत गर्दछन् र प्राय: गरी घरेलु जनवार, सुन, गरगहना तथा पैसासँग सजिलै साट्न सकिने वस्तुहरूमा लगानी गर्दछन्। यस्तो अनौपचारिक वचत सधैं लाभदायक नहुन सक्छ किनभने उनीहरूले लगानी गरेका वस्तुहरूलाई आवश्यकता पर्ने बित्तिकै तत्काल नगदमा परिवर्तन सकिने सम्भावना कम हुन्छ भने सुन, गरगहना आदिको बजार मूल्य घटबढ भइरहने, घरपालुवा जनवारहरूलाई रोग लाग्न सक्ने वा आगलागी वा प्राकृतिक प्रकोपका कारण त्यस्ता वस्तुहरू नासिएर जाने सम्भावना भएकाले नोक्सानी बेहोर्नु पर्ने हुन्छ।
सन् १९५०-१९६० को दशकदेखि सहकारी संस्थाहरूले र सन् १९७०-१९८० को दसकसम्म साधारण बैङ्कहरूले लघुवित्त सेवा प्रदान गर्दै आएका छन्। सन् १९८० मा गरिब तथा महिलाहरूलाई वित्तीय तथा बैङ्किङ सेवाबारे जानकारी दिएर सहयोग गर्ने उद्देश्यले कतिपय परीक्षण परियोजना र अभियानहरू लागु गरिए। तर केही गरिब समूह यसबाट लाभान्वित भए पनि अन्तत: यी सेवाहरू प्रभावकारी हुन सकेनन्।
सन् १९९० को दशकभरि र २००० को दशकका पूर्वार्द्धमा गरिब तथा महिलाप्रति लक्षित वित्तीय सेवा सुदृढ गर्नका लागि सरकारले पाँचवटै विकास क्षेत्रमा गरिब तथा महिलाहरूलाई लघु-कर्जा सेवा उपलब्ध गराउने एक मात्र उद्देश्यले ग्रामीण ढाँचामा आधारित एक एकवटा क्षेत्रीय विकास बैङ्कको स्थापना गर्योल। अन्तत: यी क्षेत्रीय विकास बैङ्कहरूलाई निजीकरण गरेर 'घ' वर्गका वित्तीय संस्थाका रूपमा लाइसेन्स प्रदान गरी लघुवित्त विकास बैङ्कमा रूपान्तरित गरियो।
सन् २००० को दशकको पूर्वार्द्धपछि लगत्तै थुप्रै निजी लघुवित्त गैरसरकारी संस्थाहरू लघुवित्तसम्बन्धी कार्यक्रम लिएर अस्तित्वमा आए। ग्रामीण ढाँचा अन्तर्गत निर्धन उत्थान बैङ्क, Center for Self-help Development (CDF) जस्ता गैर सरकारी संस्थाहरूले सफलतापूर्वक लघुवित्त कार्यक्रम लागु गरे र ती पछि गएर लघुवित्त विकास बैङ्कका रूपमा रूपान्तरित भए। त्यसैगरी अरु लघुवित्त विकास बैङ्कहरू, छिमेक विकास बैङ्क लिमिटेड (CBB), Deprosc Bikas Bank (DBB) र Nerude Microfinance Development Bank Ltd. (NMDB) को स्थापना गरियो।
सन् २००० को दशकको पूर्वार्धमै थोक कर्जा प्रवाह गर्ने संस्थाहरूको पनि स्थापना गरिएको थियो। सन् १९९१ मा नेपाल राष्ट्र बैङ्कले गैरसरकारी संस्था तथा सहकारीहरूलाई आर्थिक सहयोग गर्नका लागि Rural Self-Reliance Fund (RSRF) को स्थापना गर्यो१। Rural Microfinance Development Center (RMDC) सरकारी-निजी साझेदारी कार्यक्रम अन्तर्गत सन् १९९८ मा स्थापना भएको एउटा त्यस्तै थोक लगानी गर्ने संस्था हो। यसमा नेपाल राष्ट्र बैङ्कको २६% सेयर रहेको छ भने बाँकी सेयर विभिन्न १३ वटा वाणिज्य बैङ्कहरूको रहेको छ। साना किसान सहकारी लिमिटेड लगानी गर्ने उद्देश्यले सन् २००१ मा साना किसान विकास बैङ्क लिमिटेडको स्थापना भएको हो। त्यसैगरी देशभरिका सहकारी संस्थाहरूलाई सहयोग गर्ने र आर्थिक लगानी गर्ने उद्देश्यले सन् २००३ मा National Cooperative Development Bank (NCDB) को स्थापना गरिएको थियो।देशको केन्द्रीय बैङ्कका रूपमा रहेको नेपाल राष्ट्र बैङ्कले लघुवित्त विकास बैङ्कहरू र Financial Intermediary NGOs (FINGOs) लाई नियन्त्रित गर्दछ भने साना किसान सहकारी लिमिटेड तथा वचत तथा ऋण सहकारी संस्थाहरू सहकारी ऐनद्वारा निर्देशित हुन्छन्।
देशका सबै खाले लघुवित्त सेवा प्रदायकहरूले MFDBs, FINGOs, SFCL, and SACCOs द्वारा नियन्त्रित Microfinance Institutions (MFIs) का रूपमा कार्य गर्दछन्।
निर्धन उत्थान बैङ्क लिमिटेड, छिमेक विकास बैङ्क लिमिटेड र स्वावलम्बन विकास बैङ्क देशकै प्रमुख तीनवटा लघुवित्त संस्थाहरू हुन्।
लघुवित्त संस्थाहरूले प्राप्त गर्ने कुल कर्जामध्ये क्षेत्रीय सरकारी विकास बैङ्कहरूले एक चौथाइ रकम उपलब्ध गराउँछन्। लघुवित्त विकास बैङ्कहरूले लगभग ५०% ऋणीहरूलाई कर्जा उपलब्ध गराउँछन् भने बाँकी ऋणीहरूले वित्तीय गैरसरकारी संस्था तथा सहकारी संस्थाहरूबाट कर्जा प्राप्त गर्दछन्।


लघुवित्त संस्थाहरू यस्ता संस्था हुन् जसले लघुवित्तसम्बन्धी सेवा प्रदान गर्दछन्। नेपालमा साना गैर-नाफामुखी संस्थादेखि वाणिज्य बैङ्कसम्मका लघुवित्त संस्थाहरू रहेका छन्।
१.लघुवित्त विकास बैङ्कहरू
क.
ग्रामीण विकास बैङ्कसरकारी स्वामित्वमा रहेको यस बैङ्कले ग्रामीण क्षेत्रका गरिब महिलाहरूलाई धितो नराखिकनै जमानीका भरमा लघुवित्त सेवा उपलब्ध गराउँछ।


ख.
प्राइभेट माइक्रो फाइनान्स डेभलपमेन्ट बैङ्क: निजी स्वामित्वको विकास बैङ्क, ग्रामीण विकास बैङ्जस्तै।

निर्धन उत्थान बैङ्क लिमिटेड

छिमेक विकास बैङ्क लिमिटेड

स्वावलम्बन विकास बैङ्क लिमिटेड

डिप्रोस्क विकास बैङ्क लिमिटेड

विश्ब विकास बैङ्क लिमिटेड

नयाँ नेपाल लघुवित्त विकास बैङ्क लिमिटेड

मुक्तिनाथ विकास बैङ्क लिमिटेड

ज्योति विकास बैङ्क लिमिटेड
RMDC ले Deprived Sector Lending (DSL) scheme अन्तर्गत MFDBs का साथै वाणिज्य बैङ्कहरू र वित्तीय कम्पनीहरूमा लगानी गर्दछ।
२.
Financial Intermediary NGOs (FINGOs)
Financial Intermediary NGOs संस्थाहरूले संस्था दर्ता ऐन १९७७ अन्तर्गत दर्ता भएर Financial Intermediation Related Institutions Act 1999 को प्रावधान अनुसार सीमित बैङ्किङ कारोबार गर्दछन्। सामान्यतया यी संस्थाका २००० देखि ३००० सम्म सेवाग्राहीहरू हुन्छन्।
३.सहकारीहरू
वचत तथा ऋण सहकारी (SACCOs)
नेपालका प्राय सबै जिल्लामा वचत तथा ऋण सहकारी संस्थाहरू छन्। तिनीहरूले सरदर ५० देखि २०० सेवाग्राहीहरूलाई सेवा दिन्छन्। यी संस्थाहरू सहकारी ऐन अन्तर्गत सञ्चालित हुन्छन्। आफ्ना ग्राहकहरूलाई अप्ठ्यारो अवस्थामा वित्तीय तथा वचत सम्बन्धी सुविधा प्रदान गर्ने भएकाले लघुवित्तको यो ढाँचा पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रका लागि उपयुक्त मानिन्छ। साना किसान बैङ्क लिमिटेडले ९.५ % व्याज दरमा SACCOs लाई ऋण प्रदान गर्दछ।

विन्दवासिनि वचत तथा सहकारिङ

साना किसान विकास बैङ्क
साना किसान सहकारी लिमिटेड(SFCL)
साना किसान सहकारी लिमिटेड खास गरी ग्रामीण क्षेत्रका आफ्ना सदस्यहरूलाई वित्तीय तथा गैर वित्तीय सेवा उपलब्ध गराउने सदस्यहरूद्वारा व्यवस्थापन गरिएको बहु-सेवा प्रदायक सहकारी हो। ग्रामीण क्षेत्रका किसानहरूलाई यस संस्थाले सेवा प्रदान गर्दछ। यसको सेवा एउटा गाउँ विकास समिति भित्र ५०० घर परिवार र २०० देखि ७०० आश्रितसम्म सीमित रहेको छ। SFCL ले वित्तीय थोक कर्जा प्रदान गर्दछ भने सामाजिक क्रियाशीलता, तालिम तथा प्राविधिक सहयोग जस्ता गैर वित्तीय सेवा प्रदान गर्दछ।
लामाटारकी २७ वर्षीया कमला परियारसँग तीनवटा लुगा सिउने कल र ग्राहकहरूलाई रोज्न लगाएर बेच्नका लागि राखिएका लुगाको एउटा दराज भएको टेलर्स पसल छ। छ वर्ष अघिसम्म उनी अन्य टेलर्सहरूमा काम खोज्दै हिँड्दै गरेर आफ्नो समय बिताउँथिन्। DEPROSC नामक लघुवित्त संस्थाको आर्थिक सहयोगबाट उनले आफ्नै टेलर्स खोलिन्।
"मैले १० हजार रूपैंया ऋण लिएर यो काम थालेकी हुँ" परियार भन्छिन्- "अहिले मेरो पसलबाट हुने आम्दानीबाट घर खर्च र छोराछोरीको पढाइ खर्च छुट्याएर अलिअलि वचत गर्न पनि पुग्छ। यसबाट म धेरै खुसी छु।"
लघुवित्त सम्बन्धी अनुपम धारणाबाट लाभान्वित हुने १७ लाख भन्दा बढी नेपालीहरूमध्येकी परियार एउटी हुन्। 'गरिबहरूको बैङ्क' का रूपमा लोकप्रिय बनेको लघुवित्तको मूल मन्त्र भनेकै धितो विना कर्जा दिनु र ऋणीहरूलाई गरिबी घटाउनका लागि लघु ऋण उपलब्ध गराउनु हो।
"लघुवित्त गरिबी विरूद्ध लड्ने एउटा हतियार हो" निर्धन उत्थान बैङकका हरिहरदेव पन्त यसै भन्नुहुन्छ "अनि म के भन्छु भने नेपालमा हामी लघुवित्तका उद्देश्य अनुरूपको सफलता हासिल गर्न सफल भएका छौं।"

http://www.sasecrtn.edu.np/index.php/ne/resources/usefulinfo-np/microfinance-np
Designed By Basanta Subedi